پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

بازخوانی سنگ مزارهای قرون متاخر اسلامی شمال فارس با رویکرد مطالعات باستان شناختی (مطالعه پژوهشی: مرودشت و بوانات)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه علوم و تحقیقات، تهران، ایران
2 دکترای تاریخ ایران دوره اسلامی، پژوهشگر گروه مطالعات ایران‌شناختی، بنیاد ایران‌شناسی، تهران، ایران.
چکیده
سنگ مزارها از جمله یادگارهای ارزشمندی هستند که نهتنها از منظر پژوهشهای هنرشناسانه و سنگتراشی در بردارندة اطلاعات قابل توجهی ­اند؛ بلکه بازخوردی از شرایط فرهنگی، اجتماعی و باورهای آئینی هستند. مزارستانهای شمال فارس (مرودشت و بوانات) بخش مهمی از تاریخ ناگفته این خطه است، با توجه به حجم و تعداد سنگ مزارهای موجود منبع بسیار ارزشمندی در حوزة مطالعات باستانشناختی و تاریخ محلی برای مطالعة فرهنگی شمال فارس به شمار میآیند. نوشتار حاضر با هدف ارائه بازخوانی سنگمزارها (نام متوفی، نام پدر، تاریخ فوت متوفی، اشعار و خط سنگمزار)، نمادها (گل چندپر، درخت سرو و شخصی سوار براسب) اشکال موجود بر آن و طرح سنگمزارها (صندوقچهای، ذوزنقهای، مستطیل) با اتکاء بر شواهد نوشتاری و باستانشناختی سنگ­ مزارها و مطالعة تطبیقی با گورستان­ های شمال فارس و بهمنظور پاسخگویی به این پرسش ­ها انجام گرفته است: 1. سنگ­ مزارهای قرون متأخر دوران اسلامی شمال فارس دارای چه خصوصیاتی بوده و چه نوع نقوشی و متونی را به شکل کشیده ­اند؟ 2. این نقوش و کتیبهها در فضای فرهنگی شمال فارس چگونه قابل تببین بوده و شاخصه ­های فرهنگی و مذهبی شمال فارس را به چه شکل به نمایش می­ گذارد؟ فرض بر این است این سنگ ­مزارها معرف شاخصه­ های فرهنگی و مذهبی متوفیان خود بوده و نشانههایی از همگرایی منطقه شمال فارس را آشکار میسازد. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی بوده است. یافته ­ها و جامعة آماری آن، چهار گورستان قرون متاخر دوران اسلامی شاخص با سنگ ­مزارهای دارای نگاره و کتیبه است که مبتنی بر بررسی­ های میدانی و مطالعات اسنادی گِردآوری شده ­است. نتایج مطالعه نشان می ­دهد ساختار سنگ­ مزارها دارای قابهای محرابی، گهواره ­ای، تابوتی و ساده با نقوش انسانی، گیاهی، جانوری، نمادین، اشیاء، ابزارآلات و کتیبه ­ها هستند که باورهای دینی، فرهنگی و هنری قبرستانهای شمال فارس را به نمایش می­ گذارند. بررسی تاریخ ­های روی سنگمزارها و تطبیق آنها با منابع مکتوب نشان میدهد بازة زمانی آن­ها از دورة صفویه تا پهلوی است. نقوش حجاری ­شده علاوه بر زیبایی دارای جنبه ­های مفهومی در بیان عقیده، افکار و همچنین بیان­گر جنسیت و حرفة فرد متوفی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Rereading the tombstones of the late centuries of the Islamic period in northern Fars with archaeological studies (Research study: Marvdasht and Bavanat)

نویسندگان English

Moslem Rezaee 1
Najmeh Malekpour 2
1 PhD in Archaeology, Department of Archaeology, Faculty of Social Sciences, University of Science and Research, Tehran, Iran
2 Ph.D. in the history of Iran in the Islamic period, researcher of the Iranology Studies Department, Iranology Foundation, Tehran, Iran
چکیده English

Tombstones are among the valuable relics that not only contain significant information from the perspective of art and stone carving research; but also, are feedback of cultural, social conditions and ritual beliefs. The tombs of northern Fars are an important part of the untold history of this region. Considering the volume and number of existing tombstones, they are a very valuable source in the field of archaeological studies and local history for the cultural study of northern Fars. The present article aims to present a reinterpretation of the tombstones, symbols, shapes on them and tombstone designs based on written and archaeological evidence of the tombstones and a comparative study with cemeteries in northern Fars, and in order to answer these questions: 1. What characteristics did the tombstones of the late Islamic centuries of northern Fars have and what types of designs and texts did they depict? 2. How can these designs and inscriptions be interpreted in the cultural space of northern Fars and how do they display the cultural and religious characteristics of northern Fars? It is assumed that these tombstones represent the cultural and religious characteristics of their deceased and reveal signs of convergence in the northern Fars region. This research was conducted using a descriptive-analytical method. The findings and its statistical population are four cemeteries of the late Islamic period with tombstones with paintings and inscriptions, which are based on field surveys and documentary studies. The results of the study show that the structure of the tombstones has altar, cradle, coffin and simple frames with human, plant, animal, symbolic motifs, objects, tools and inscriptions that display the religious, cultural and artistic beliefs of the cemeteries of northern Fars. Examining the dates on the tombstones and comparing them with written sources shows that their time period is from the Safavid to Pahlavi periods.

کلیدواژه‌ها English

Rereading
inscription
motifs
tombstone
Marvdasht
Bavanat
منابع
آل داوود، سید علی (1377)، دو سفرنامه از جنوب ایران در سال های 1256 و 1307 ه. ق، تهران: انتشارات امیرکبیر.
آل‌داود ، سیدعلی (1380)، نزهه‌الاخبار (تاریخ و جغرافیای فارسی)، میرزا جعفرخان حقایق‌نگار خورموجی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ابن بلخی (1384)، فارسنامه، تصحیح گای لسترنج و رینولد آلن نیکلسون، تهران: انتشارات اساطیر.
ابن‌حوقل (1366)، سفرنامة ابن‌حوقل، ایران در صوره‌الارض، ترجمه جعفر شعار، تهران:‌ انتشارات امیرکبیر.
ابن‌خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۳۰۶ق / ۱۸۸۹م؛
اصطخری، ابواسحق ابراهیم (1340)، مسالک و ممالک، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
باورسایی، عباس؛ طاهرآبادی ،مریم (1392)، «معرفی و بررسی سنگ قبرهای اسلامی روستای فش»، مجموعه مقالات همایش بین‌الملی باستان‌شناسان جوان،تهران، دانشگاه تهران.
پارسایی، مهدی؛ شهابی‌راد، فاطمه (1397)، رخداد مرگ به روایت هنر، درآمدی بر شناخت گورستان دارالسلام شیراز، شیراز: انساشرات پرتو رخشید با همکاری پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
پورکریم، هوشنگ (1342)، «سنگ مزارهای ایران»، مجله فرهنگ وهنر، شماره 12، صص 29-39.
پویان، جواد؛ خلیلی، مژگان (1389)، «نشانه‌شناسی نقوش سنگ قبرهای دارالسلام شیراز»، کتاب ماه هنر شهریور، شمارة 144، صص 98-107.
توکل، ابوذر، زارع، یونس (1394)، بررسی نقوش و کتیبه‌های گورستان سلطان ابراهیم در مرودشت فارس، دومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران، بیرجند، خراسان.
حدودالعالم من‌المشرق الی‌المغرب (1372)، ترجمه میرحسین شاه، تهران: دانشگاه الزهرا.
حسینی‌فسایی، حاج میرزاحسن (1382)، فارسنامه ناصری، تصحیح منصور رستگار فسایی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
حموی، یاقوت (1383)، برگزیدة‌مشترک یاقوت حموی، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: امیرکبیر.
خسرو نژاد، پدرام (1377)، «سنگ‌مزارهای ایران از پنجره مردم‌شناسی»، مجله کتاب ماه هنر، شماره 1، صص 23-26.
دارک، کن، (1397). «مبانی نظری باستان‌شناسی». ترجمه کامیار عبدی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، چاپ پنجم
دهقان‌حساپور، سجاد (1401)، «بررسی نقوش و خطوط سنگ قبرهای قبرستان های تاریخی بوانات»، پایان‌نامه کارشناس‌ارشد، گروه ایران‌شناسی، دانشگاه شیراز (منتشر نشده).
رضالو، رضا؛ معروفی‌اقدام، اسماعیل؛ حاجی‌ازده، کریم؛ افخمی، بهروز؛ خانی، لیلا و سرحدی، لیلا (1399)، «تأثیر باستان‌گرایی و ملی‌گرایی بر نگاره‌های قبور دورة قاجار گورستان دارالسلام شیراز»، فصلنامه علمی پارسه، شماره 13، سال 4،  صص 161-180.
رضایی، مریم (1390)، «بررسی مفاهیم و ترکیبات درخت سرو بر سنگ مزارهای قبرستان دارالسلام شیراز»، نقش‌مایه پاییز، شماره ‌8، صص 93-100.
شاد دل، پیمان؛ علیزاده، حسین (1398). «بررسی سنت‌های تدفینی در دورة آهن شمال‌غرب ایران بر اساس یافته‌های باستان‌شناسی». باستان‌شناسی ایران، دورة‌9، ش 1؛  صص 1-19.
صانعی، اعظم (1402)، «گونه‌شناسی نقوش سنگ‌قبرهای تصویری دشت بیضاء در دورة قاجار»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان، رشته نقاشی ایرانی (منتشر نشده).
صداقت کیش،جمشید (1389)، شهر استخر و سه گنبدان، شیراز: انتشارات بنیاد فارس‌شناسی.
کنعانی، مصطفی (1398)، «گونه‌شناسی قبور سده‌های نهم تا چهاردهم ه.ق در دشت بیضای فارس»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، گروه باستان‌شناسی (منتشر نشده).
مستوفی، حمدالله (1372)، نزهه‌القلوب، تهران: نشر اساطیر.
مقدسی، محمد‌بن‌احمد (1361)، احسن‌التقاسیم فی‌ معرفه‌الاقالیم، تهران: شرکت مولفان و مترجمان ایران.
ورجاوند، پرویز، (۱۳۶۶). «هنرهای سنتی ایران». تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
 
References
Ettinghausen, R., Grabar, O., & Jenkins-Madina, M. (2001). »Islamic art and architecture: 650–1800«. Yale University Press.
Ghahremani, N. T., Mafi, F., & Najafi, A. (2021). A 1st Millennium BCE Burial-Deprived Ritual Practice: New Evidences from Shahliq Kurgan, Northwestern Iran. Iranian Journal of Archaeological Studies, 11(2), 83-95.
Grabar, O. (1992). The mediation of ornament. Princeton University Press.
Insoll, T. (2002). The archaeology of Islam. In Archaeology and world religion (pp. 137-161). Routledge.
Milwright, M. (2010). Introduction to Islamic archaeology. Edinburgh University Press.
Petersen, A. (2013). The archaeology of death and burial in the Islamic world.
Rezaloo, R. (2012). Parthian Burials at Khaneghah Gilvan Cemetery in Ardabil Province. The International Journal of Humanities, 19(1), 101-112.