پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

مطالعۀ قلعۀ روستای کَرَ ج در منطقه دینور و مقایسۀ آن با سایر قلاع مشابه در دورۀقاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای باستان شناسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران، ایران
2 گروه علمی تاریخ و باستان شناسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
چکیده
قلعه های روستای ی قاجاری منطقۀ دینور در استان کرمانشاه، در زمرۀ آثاری است که بازنمودی از تحولات سیاسی و اجتماعی معماری این دوران را از خود منعکس می سازند. در این دوره قلعه هایی در بافت برخی روستاهای منطقه برجای مانده که می توان آنها را به عنوان قلعه های سکونتی متعلق به خان در هر روستا دانست که نقشه و اجزایی یکسان دارند. هدف از این پژوهش، مطالعۀ قلعه ای از دورۀ قاجار در روستای کَرَج از منطقۀ دینور و مقایسه آنها با سایر قلعه های همزمان است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با انجام مطالعات میدانی و کتابخانه ای صورت گرفته تا به مطالعۀ الگوی رایج معماری برای ساخت قلعه در برخی روستاهای دورۀ قاجار بپردازد. پرسش های اصلی در این مقاله عبارتند از: 1 .وفور قلعه هایروستایی غرب کشور چه ارتباطی با شرایط اجتماعی و اقتصادی دورۀ قاجار دارد؟ 2 .قلعه دورۀ قاجاری در روستای کَرَج دینور دارای چه نوع ساختار فضایی و پلانی است و نمونه های مشابه با آن در چه مناطق دیگری قابل مشاهده است؟ نتایج پژوهش نشان می دهد که این گونه قلعه های روستایی به عنوان خانه های اربابی به خان های هر روستا یا منطقه تعلق داشته است که بنا به دلایل اجتماعی و اقتصادی چون امورکشاورزی و مالیاتی با نقشه ای چهارگوش و چهار برج مدور در زوایای بنا احداث شده اند. بر اساس مطالعات باستان شناختی می توان گفت که نمونه های مشابه با این نوع بناها در دورۀ قاجاری از مناطق مختلف استان های کرمانشاه، ایلام، لرستان و منطقۀ دهلران قابل مشاهده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Study of Karaj village castle in Dinavar region and its comparison with other similar castles in Qajar period

نویسندگان English

Fataneh Rahimi 1
MohammadEghbal Chehri 2
1 Department of Archaeology, Central Tehran Branch, Islamic Azad University
2 Department of History and;Archaeology,, Central Tehran Branch,, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

The castle of Qajari villages in Dinavar region in Kermanshah province is among the ancient remains that reflect the political and social evolutions and architectural developments of this period. During this period, castles remained in the context of some villages in the region, which can be considered as residential castles belonging to the khan/lord in each village, which have the same plan and components. The aim of this research is to study a castle from the Qajar period in the village of Karaj in the Dinavar region and compare them with other contemporary castles. This research is a descriptive-analytical method and by conducting field and library studies, it intends to study the common architectural pattern for building a castle in some villages of Dinavar region in the Qajar period. The main questions in this article are: 1. What does the abundance of rural castles in the west of the country have to do with the social and economic conditions of the Qajar period? 2. What kind of spatial and plan structure do the castles of Karaj village belonging to the Qajar period in the Dinavar region follow, and in what other areas can similar examples be seen? The results show that such rural castles as lordly houses belonged to the Khan of each village or region, which were built for social and economic reasons such as agriculture and taxation with square plans and four circular towers in the corners of the building. Based on preliminary studies, it can be said that similar examples of this type of plan can be seen from different regions of Kermanshah, Ilam, Lorestan and Dehloran provinces in the Qajar period.

کلیدواژه‌ها English

Qajar period
Rural Castles
Khan
Dinavar region
Karaj Castle
کتابنامه
ابن اثیر، علی بن محمد، (1385)، اخبار ایران از الکامل ابن اثیر، ترجمۀ محمد ابراهیم باستانی پاریزی، تهران: انشارات علم، چاپ سوم.
ابوالفداء، عمادالدین اسماعیل بن علی، (1349)، تقویم البلدان، ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
اشتری تفرشی، علیرضا، (1392)، «جغرافیای تاریخی و جایگاه اقتصادی دینور»، مطالعات تاریخ اسلام، سال پنجم، شمارۀ 17، صفحات 26-7. 
اصطخری،ابواســحق ابراهیــم بــن محمــد فارســی، (1373) . مســالک و ممالــک. ترجمـۀ عبدالـه تسـتری، به­کوشـش: ایـرج افشـار، تهـران: بنیـاد موقوفـات دکتـر محمـود افشـار.
امیری، اقبال، (1391)، تاریخ دینور: به انضمام احوال و آثار علماء و عرفاء آن، کرمانشاه: انتشارات طاق بستان.
ایوانف، میخائیل سرگیویچ. (1357). انقلاب مشروطیت ایران، ترجمة آذر تبریزی، تهران، شبگیر.
آدمیت، فریدون، ناطق، هما، (1356)، افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی درآثار منتشر نشدۀ دوران قاجار، تهران: انتشارات آگاه.
بحرانی پور، حنان،(1400)، گاهنگاری مطلق و گوناگونی درون منطقه­ای سنت سفالی دالما بر اساس تحلیل سفال منقوش تک­رنگ، پژوهه باستان سنجی، 7(1)، 123-103. 
بلاذری، احمد بن یحیی،(1346)، فتوح البلدان، ترجمه آذرتاش آذرنوش، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
تنکابنی، حمید. (1389)، تحلیلی بر مناسبات تولیدی و نوع مالکیت در ایران و تأثیرات آن بر دیوان سالاری عصر قاجار، اقتصاد تطبیقی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال اول، شمارة اول، بهار و تابستان، 39-23.
دمورگان، ژاک، (1338)، هیئت علمی فرانسه در ایران مطالعات جغرافیایی، ترجمۀ دکتر کاظم ودیعی، جلد دوم، تبریز: انتشارات چهر. 
دهقان، مریم، زارعی، محمدابراهیم، (1401). گونه­شناسی و گاه­نگاری نسبی شیوۀ عصاری در محوطۀ باستانی دینور، استان کرمانشاه، فصلنامۀ علمی مطالعات باستان­شناسی پارسه، شمارۀ 21، سال ششم، 165-143. 
دهقان، مریم، زارعی، محمدابراهیم، (1403). بازشناسی شهر اسلامی دینور: تصویری از یک شهر فرهنگی، پژوهش­های باستان­شناسی ایران، شمارۀ 40، دورۀ چهاردهم، 314-285.
زارعی، محمد ابراهیم، شعبانی، محمد،( 1398)، «بررسی و تحلیل گونه شناسی سفالینه­های آغاز دوران اسلامی تا پایان دورۀ صفوی منطقۀ همدان»، مطالعات باستان شناسی پارسه، پژوهشگاه میراث فرهنگی، شمارۀ 8، سال سوم، تابستان، 126- 109.
زارعی، محمدابراهیم، عنانی، بهرام، شریف­کاظمی، خدیجه، (1400)، «مطالعۀ کارکرد معماری و گونه­شناسی قلعه­های دستگردان طبس در دوران اسلامی»، پژوهش­های باستان­شناسی ایران، شمارۀ 31، دورۀ یازدهم، زمستان، صفحات 156- 127. 
سهیلی، جمال الدین، محمودی زرندی، مهناز، صالحی، زینب، (1394)، «الگوهای طراحی معماری قلعه­های استان ایلام در دورۀ قاجار با تأکید بر الگوهای رفتاری»، فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی، شماره بیست و یکم، پاییز، صفحات 45-31.  
شریف کاظمی، خدیجه، عنانی، بهرام، محمدیان، فخرالدین، (1394)، «شناخت ساختار کالبدی و کارکرد قلعه­های دوره قاجار در شهرستان بشرویه»، بیرجند، دومین همایش ملی باستان شناسی ایران، کد مقاله 62، صفحات 14-1.
صدرموسوی، میرستار، طالبی­فرد، رضا، نیازی، چیا، )1396(،«بررسی نقش عوامل طبیعی در توزیع جغرافیایی سکونتگاه­های روستایی (مطالعه موردی: شهرستان صحنه)»، فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات برنامه ریزی سکونتگاه­های انسانی، دوره 12، شماره 4 (پیاپی41)، صفحات 749-731. 
قوچانی، عبدالله، (1373). «قلمرو حکومت ابوالنجم بدر بن حسنویه به استناد سکه­ها»، مجله باستا­­­­ن­شناسی و تاریخ، سال هشتم، شمارۀ دوم، شمارۀ پیاپی 16، بهار و تابستان، صفحات 65-46. 
کامبخش­فرد، سیف الله، (1386)، کاوش­ها و پژوهش­های باستان شناسی و احیاء معماری معبد آناهیتای کنگاور و تاق گرا، جلد 2 گنجینه های یافت شده از کاوش­ها، تهران، انتشارات پژوهشکده باستان شناسی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
کرزن، جورج، (1373)، ایران و قضیۀ ایران، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، جلد اول، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم.
کریمیان سردشتی، نادر، (1394)، «نقشۀ تاریخی قلعۀ کهنۀ کرمانشاه»، فصلنامه علمی، فنی و هنری اثر، شمارۀ 71، صفحات 92- 85. 
کریمیان، حسن، صبری، حسین، باستانی، محرم،(1391)، «دینور از شکل یابی تا اضمحلال: تأملی دیگر در عوامل موثر بر اضمحلال شهرها»، پژوهش­های ایرانشناسی، سال 2، شمارۀ 1، بهار و تابستان، صفحات 124- 105. 
کیانی، محمد یوسف، (1386)، تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی، تهران: انتشارات سمت.
کلایس، ولفرام، هاینتس لوشای و پتر کالمایر،(1385)، «بیستون: کاوش­ها و تحقیقات سال­های 1963- 1967 میلادی»، ترجمه فرامرز نجد سمیعی، تهران: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
گلزاری، مسعود، (1357). کرمانشاهان- کردستان، تهران: انجمن آثار ملی.
گیرشمن، رومن، (1370)، هنر ایران در دوران پارتی و ساسانی، ترجمه بهرام فره­وشی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم.
لباف خانیکی، میثم،(1387)، سفال های ساسانی شمال شرق ایران(طبقه بندی، مقایسه و تحلیل بر اساس ویژگی های شکلی)، مجله علمی- پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره 4- 186، دوره 59، صفحات: 177- 143.
لشکری، آرش، شریفی­نیا، اکبر، (1397)، « مطالعۀ تطبیقی ساختار فضایی، علل شکل گیری و الگوی پراکنش قلاع قاجاریه و اوایل پهلوی دره شهر، استان ایلام»، مطالعات باستان شناسی پارسه، شمارۀ 4، سال دوم، صفحات 154- 137. 
لمتون، آن.کی.اس.( 1339)، مالک و زارع در ایران، ترجمة منوچهر امیری. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
محمدی، مریم، شعبانی، محمد، (1395)، «معرفی و تحلیل سفال­های دوران اسلامی محوطه زینوآباد-بهار، همدان»، پژوهش­های باستان­شناسی، دانشگاه بوعلی همدان، شماره 11 ، دوره ششم، پاییز و زمستان، 150-135.
ملازاده، کاظم، محمدی، مریم، (1385)، قلاع و استحکامات نظامی، تهران: انتشارات سورۀ مهر.
نظری، داریوش، گراوند، مجتبی، آذرجو، بشیر، (1396)، «وضعیت دینور در عهد آل حسنویه (330-406  ق) »، فصل نامۀ جندی شاپور، سال سوم، شمارۀ 12، صفحات 113-91.
وندنبرگ، لوئی، (1348)، باستان شناسی ایران باستان، ترجمۀ عیسی بهنام، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم.
یعقوبی، احمد بن اسحاق، (1356)، البلدان، ترجمۀ محمد ابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب. 
References
Hamlin. C, (1975). Dalma Tepe. Iran. Vol. XIII, 111-127.
Henrickson, E, (1983). Ceramic styles and cultural interaction in the early and middle chalcolithic of the centeral zagros.iran. PHD Dissertation. Department of Anthropology, University of toronto (canada).
Hole,F, (1977). Studies in the archaeological history of the Dehliran plain, the excavation of ChoghaSefid, Contributions by M.J. Kirkby, Colin Renfrew, Ann Arbor, Memoirs of the museum of anthropology university of Michigan.
Matthews, R, Matthews, W, Mohammadifar, Y, (2013). The earliest Neolithic of Iran: 2008 excavations at Sheikh-e Abad and Jani: Central Zagros Archaeological Project Reports, Volume 1, British Institute of Persian Studies archaeological monographs series IV, Oxbow Books, Oxford and Oakville.
Sarre, F, (1922). Die Kunst des alten Persiens, Die Kunst des Ostens, Berlin,
Schmidt, E. F, (1940). Flights over ancient cities of Iran, the university of Chicago press, Chicago, Illinois.