پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

فیل بانی و فیل‌رانی در سپاه، شکار و تشریفات دورۀ ساسانی با تأکید بر مفهوم پادشاهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار، گروه باستان شناسی، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران
چکیده
فیل­ رانی و فیل‌بانی از تخصص ­های دورۀ ساسانی است که ظاهراً فقط طبقۀ حاکم جامعه ­ی ساسانی حق استفاده از خدمات این تخصص را داشته ­اند. کثرت استفاده از این حیوان، فرایندهای فرهنگ مذهبی دورۀ ساسانی را دچار تغییراتی کرده بود. استفاده از فیل در مصاف با هماورد غربی ساسانیان یعنی امپراتوری روم، ساسانیان را ناچار از بازنگری در منظومۀ فکری خویش در مورد نحوه برخورد فرهنگی با این حیوان کرد. متون یونانی/رومی، پهلوی و اسلامی در مورد استفاده از فیل در شرایط جنگی و صلح، توضیحاتی را بر مبنای مشاهدات یا مطالعات خویش ارائه کرده ­اند. داده­ های باستان­ شناسی نیز در محک زدن اطلاعات ارائه شدۀ متون راهگشا هستند. هدف از انجام این پژوهش، تحلیل کارکرد فیل به‌صورت تک و حتی گروهی در فرایندهای نظامی، شکار و تشریفات دورۀ ساسانی در نظر گرفته می­ شود. نگارنده در این پژوهش می ­کوشد تا به این پرسش پاسخ دهد که کارکردهای فیل در روزگار ساسانی چه بازتابی در متون تاریخی رومی/بیزانسی و اسلامی داشته است و حضور این حیوان در سپاه، شکار و تشریفات درباری چه بازتابی در داده­ های باستان­ شناسی داشته است؟ آیا فیل دورۀ ساسانی از منظر کارکرد و توجه به مفهوم پادشاهی همان اهمیت را در روزگار اسلامی داشته است یا خیر؟ رهیافت تحلیل توصیف تاریخی، به‌منظور ارزیابی داده­ های پژوهش مورد استفاده قرار گرفته است. نتیجه آنکه داده­ های باستان­ شناسی اغلب مطالب درج شده در متون تاریخی در زمینۀ استفاده از فیل در زمینه ­های نظامی، تفریحی و تشریفاتی دربار ساسانی را تأیید می­ کنند و این موارد در روزگار اسلامی بی­ کم و کاست مورد استفاده قرار گرفت. مفهوم پادشاهی در نتیجۀ بهره ­گیری از فیل در دورۀ ساسانی هم‌چنان در دوران اسلامی نیز مورد توجه بوده است و باعث انحصارگرایی استفاده از این حیوان در تمامی موارد استفاده گردید.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Elephant Training and Elephant Handling in the Sasanian Army, Hunting, and Ceremonial Contexts with Emphasis on the Concept of Kingship

نویسنده English

Seyed Ebrahim Raiygani
Associate Professor, Department of Archaeology, University of Neyshabur, Neyshabur, Iran.
چکیده English

Elephant handling and elephant training were specialized skills during the Sasanian period, apparently reserved exclusively for the ruling class. The extensive use of elephants brought about certain transformations in the religious and cultural practices of the Sasanian era. Their employment in military confrontations—particularly against the Sasanians’ western rival, the Roman Empire—compelled the Sasanians to reconsider their cultural and ideological perspectives toward this animal. Greek–Roman, Middle Persian, and early Islamic sources provide various accounts—based on direct observation or historical reports—regarding the use of elephants in both warfare and peacetime activities. Archaeological data also serve as valuable evidence for verifying and supplementing the information contained in textual sources. The purpose of this research is to analyze the functions of elephants—both individually and in groups—in military operations, royal hunts, and ceremonial contexts during the Sasanian period. This study aims to answer the following questions: How were the functions of elephants reflected in Roman/Byzantine and Islamic historical sources? What archaeological evidence supports their use in the army, royal hunts, and courtly ceremonies? And did the elephant retain its symbolic and functional association with the concept of kingship in the Islamic era as it had in the Sasanian period? Adopting a descriptive–historical analytical approach, this research evaluates textual and archaeological data comparatively. The findings suggest that archaeological evidence largely confirms historical accounts concerning the use of elephants in Sasanian military, recreational, and ceremonial contexts. Moreover, these practices continued without significant alteration during the Islamic period. The concept of kingship—closely linked to the royal and exclusive use of elephants—remained a significant ideological element, reinforcing the notion of elitism and royal privilege associated with this animal across both Sasanian and Islamic times.

کلیدواژه‌ها English

Elephant
Sasanian Period
Islamic Era
Concept of Kingship
Historical Texts
منابع
ابن اعثم الکوفی، ابومحمد احمدبن عثمان. (1968-1975). کتاب الفتوح، 8 مجلد، بیروت: دارالاضواء.
اولبریخت، م. یان (1403). برآمدن اشکانیان؛ تلاقی یونانی­مأبی با تاریخ ایران و آسیای میانه، ترجمه: محمدابراهیم محجوب، تهران: نشر ماهی.
آریان (1388). لشکرکشی اسکندر، ترجمه انگلیسی: اوبری دو سلینکورت، بازنگری، مقدمه و حواشی: جی. آر. همیلتون، ترجمه فارسی: محسن خادم، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
آسانا، جاماسب جی دستور منوچهر جی جاماسب (1371). متون پهلوی، گزارش/ترجمه: سعید عریان، تهران: کتابخانه ملی.
آگاثیاس. (1399). تواریخ، ترجمه: محمود فاضلی بیرجندی، تهران: نشر لاهیتا.
آلرام، مایکل. (1400). میراث سکه­زنی ساسانیان در شرق، در: ایران ساسانی در بستر عهد باستان متأخر، ویراسته: تورج دریایی، ترجمه: مهناز بابایی، تهران: نشر سینا.
بریان، پیر. (1392). امپراتوری هخامنشی، ترجمه: ناهید فروغان، تهران: نشر فرزان­روز.
بلعمی، محمدبن محمد (1378). تاریخنامه طبری، تصحیح: محمد روشن، تهران: انتشارات سروش.
بنداری، فتح­بن علی. (1365). تاریخ سلسله سلجوقی، ترجمه: محمدحسن جلیلی کرمانشاهی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
بویل، جان­اندرو (1381). تاریخ ایران (جلدسوم-قسمت دوم) گردآوری احسان یارشاطر و دیگران، ترجمه: حسن انوشه، تهران: انتشارات امیرکبیر.
بیهقی، محمدحسین ابوالفضل. (1319). تاریخ بیهقی، تصحیح: سعید نفیسی، تهران: انتشارات کتابخانه سنائی.
ثعالبی نیشابوری، عبدالملک­بن محمد بن اسماعیل. (1368). تاریخ ثعالبی؛ مشهور به غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم، پاره نخست ایران باستان همراه با ترجمه مقدمه زوتنبرگ و دیباچه مجتبی مینوی، پیشگفتار و ترجمه: محمد فضائلی، تهران: نشر نقره.
جوالیقی، ابومنصور موهوب­بن احمد. (1990). المعرب من الکلام علی حروف المعجم، تصحیح: عبدالرحیم ف، دمشق: دارالقلم.
دریایی، تورج. (1403). ایرانشهر؛ تاریخ و تمدن ساسانی، ترجمه: مهناز بابایی، تهران: انتشارات ققنوس.  
دیماند، موریس، اسون (1389). راهنمای صنایع اسلامی، ترجمه: عبداللّه فریار، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
دیودوروس. (1384). ایران و شرق باستان در کتابخانه­های تاریخی؛ حکومت مادها-آشور، لشکرکشی خشایارشا، اردشیر دوم و کورش کوچک، لشکرکشی اسکندر به ایران، ترجمه وحواشی: حمید بیکس شورکایی و اسماعیل سنگاری، تهران: انتشارات جامی.
ذاکری، محسن. (1402). سربازان ساسانی در جامعه اسلامی؛ خاستگاه­های عیّاری و فتوت، ترجمه: حمیدرضا پیغمبری، تهران: انتشارات ققنوس.
راوندی، مرتضی. (1354). تاریخ اجتماعی ایران، تهران: انتشارات امیرکبیر.
رایگانی، ابراهیم و ویسی، مهسا. (1398). تحلیل اصول بازنمایی کمان گیری پادشاهان دوره ساسانی در بشقاب های سیمین، مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش نامه انجمن ایرانی تاریخ). 11 (39). 25-53.
رایگانی، سید ابراهیم، سلطانی، بهناز و موسوی­نیا، سید مهدی. (1402). بررسی مصداق‌های تجسمی برهمکنش‌های سیاسی و نظامی ساسانیان با رومیان، پیکره، 12(34): 1-18.
رایگانی، سید ابراهیم، ویسی، مهسا، سعادت­مهر، محمدامین و رئوف، سولماز. (1401). بررسی تبلیغات سیاسی شاپور اول ساسانی و کنکاش پیرامون لقب «شاهنشاه ایران و انیران»، با تحلیلی از دو سکه منحصربه‌فرد، کتیبه‌ها و نقوش­برجسته، جستارهای باستان­شناسی ایران پیش از اسلام7 (1).
شاه­بختی، محسن، ناصری­راد، مصطفی، دلریش، بشری و سخا، جواد. (1400). جایگاه فیل هندی در سپاهیگری عصر غزنوی، پژوهش­نامه تاریخ، 65 (17)، 161-184.
شهبازی، علیرضاشاپور. (1389). تاریخ ساسانیان (در تاریخ طبری)، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
شیپمان، کلاوس. (1390). مبانی تاریخ ساسانیان، ترجمه: کیکاوس جهانداری، تهران: نشر فرزان روز.
صفا، ذبیح­الله. (1369). حماسه­سرایی در ایران، تهران: انتشارات امیرکبیر.
طبری، محمدبن جریر. (1385). ترجمه تاریخ طبری، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات اساطیر.
ظهیرالدین نیشابوری. (1400). سلجوق­نامه، به کوشش الکساندر مورتن، تهران: انتشارات میراث مکتوب.
عتبی، محمدبن عبدالجبار. (1374). ترجمه تاریخ یمینی؛ به انضمام خاتمة یمینی با حوادث ایام (در سال 603 هجری قمری)، تصحیح و تحقیق: جعفر شعار، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
فرای، ریچارد. نلسون. (1363). تاریخ ایران از اسلام تا سلاجقه (مجلد چهارم از سلسله تحقیقات گروه تاریخ ایران دانشگاه کمبریج)، ترجمه: حسن انوشه، تهران: انتشارات امیرکبیر.
فردوسی، ابوالقاسم.(1393). شاهنامه، به کوشش جالل خالقی مطلق، چ2 ، تهران: مرکزدائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
کریستن­سن، آرتور (1382). ایران در زمان ساسانیان، ترجمه: رشید یاسمی، ویراسته­: حسن رضایی باغ­بیدی، تهران: انتشارات صدای معاصر.
گاریبولدی، آندرئا. (1403). ظهور امپراتوری ساسانی در منابع غربی، در: شاهنشاهی پارتیان و ساسانیان متقدم، گردآورندگان: وستا سرخوش، الیزابت پندلتون، میشائیل آلرام و تورج دریایی، ترجمه: مهناز بابایی، تهران: انتشارات ققنوس.
گردیزی، ابوسعید. (1363). زین­الاخبار، ترجمه: عبدالحی حبیبی، تهران: انتشارات دنیای کتاب.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (1390). مروج­الذهب و معادن الجوهر، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
منوچهری دامغانی، ابوالنجم احمدبن قوس بن احمد. (1347). دیوان منوچهری دامغانی، به کوشش: محمد دبیر سیاقی، تهران: چاپ حیدری.
موسوی­حاجی، سید رسول و سرفراز، علی‌اکبر. (1397). نقش­برجسته­های ساسانی، تهران: انتشارات سمت.
مولف ناشناس (1364). مینوی خرد، ترجمه : احمد تفضلی، تهران: انتشارات توس.
مولف ناشناس (1367). روایت پهلوی، ترجمۀ و آوانگاری: مهشید میرفخرایی، تهران: انتشارات موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
مولف ناشناس (1397). کارنامگ اردشیر پاپکان، ترجمه: بهرام فره­وشی، تهران: دانشگاه تهران.
References
Alram, M. (2018). The Numismatic Legacy of the Sasanians in the East. Sasanian Iran in the Context of Late Antiquity. The Bahari Lecture Series at the University of Oxford. Irvine: UCI Jordan Center for Persian Studies, 5-37.
Canepa, M.P. (2009). The Two Eyes of the Earth. Art and Ritual of Kingship between Rome and Sasanian Iran, Berkeley, Calif.; London: University of California Press.
Cassius, D., & Cary, E. (1914). Roman History I, Fragments of Books 1-11 (Loeb Classical Library). William Heinemann; The Macmillan Co.
Charles M. B. (2007). “The Rise of the Sassanian Elephant Corps: Elephants and the Later Roman Empire,” Iranica Antiqua, 42, pp. 301-46.
Chronicon Paschale, (1832). ed. L. Dindorf, Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae 16.2, Bonn.
Daryaee, T. (2016). From Terror to Tactical Usage: Elephants in the Partho-Sasanian Period. The Parthian and Early Sasanian Empires: Adaption and Expansion (Oxford: Oxbow), 36-41.
Dmitriev, V. (2022). The Sasanian elephant corps revisited: Ammianus Marcellinus on the tactics of Persian elephantry. Journal of persianate studies, 15(1), 1-13.
Dmitriev, V. (2022). The Sasanian elephant corps revisited: Ammianus Marcellinus on the tactics of Persian elephantry. Journal of persianate studies15(1), 1-13.
Ghirshman, R. (1952). Cinq Campagnes de Fouilles a Suse (1941-1951), Paris: Presses Universitaires de France.
Greatrex, G., & Lieu, S. N. (2005). The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars AD 363-628. Routledge.
Hafner, G. 1969. The art of Crete, Mycenae and Greece, New York: Harry N. Abrams, Inc.
Herodotus, B. (1928). The history of Herodotus (pp. 369-369). Tudor Publishing Company.
Hill. G. F. (1922). Catalogue of the Greek Coins of Arabia, Mesopotamia and Persia, London: University of California Libraries.
Jacobs, B. (2010): chapters in: Jacobs, B. (ed.): Repräsentative Bildkunst im Partherreich. Parthische Kunst - Kunst im Partherreich, Akten des Internationalen Kolloquiums in Basel, 9. Oktober 2010, Wellem Verlag, Duisburg, 2014: Einleitung (pp. 3– 10), Repräsentative Bildkunst im Partherreich (pp. 77– 126).
Juliano, A. L. (2006). Converging Traditions in the Imagery of Yuhong's Sarcophagus: Possible Buddhist Sources, Journal of Inner Asian Art and Archaeology, 1. 29-49.
Mongait, A. (1959). Archaeology in the U.S.S.R., Mosco: Foreign Language Publication House.
Muir, W. (1924). The Caliphate, its Rise, Decline and Fall, Edinburg.
Naseri, F. (2009). The Concept of Elephant in Antiquity: A Passage from India to Iran. Pazand Quarterly5(16-17), 87-104.
Procopius, (1914-40). Works, tr. H. B. Dewing, 7 vols., Loeb Classical Library 48, 81, 107, 173, 217, 290, 343, London.
Rance, P. (2003). Elephants in warfare in late antiquity. Acta Antiqua, 43(3-4), 355-384.
Rufus, Q. C., & Pratt, P. (1821). The History of Alexander the Great by Quintus Curtius Rufus Translated from the Latin with Original Notes Critical and Corroborative Including Illustrations from Recent Travels and from Remains Extant in Persia and India of the Ancient Native Literature by Peter Pratt of the East India House... Revised Edition in Two Volumes. Vol. I [-II]. Lackington, Hughes, Harding, Mavor, and Lepard, Finsbury Square.
Theophanes, (1982). The Chronicle: Anni mundi 6095-6305 (A.D. 602-813), tr. H. Turtledove, Philadelphia.
Unvala, E. M. R. (1922). Dârâb Hormazyâr’s Rivâyat, ed. Bombay.
Zosimus, (1982). New History, tr. R. T. Ridley, Byzantina Australiensia 2, Canberra.
دوره 2، شماره 1
تیر 1404
صفحه 82-55

  • تاریخ دریافت 19 مهر 1404