پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

تحلیل و بررسی کتیبه‌نگاری در عصر قاجار مطالعۀ موردی: کتیبه امامزاده محمدباقر رودک، استان تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه باستان شناسی مجتمع آموزش عالی گناباد
چکیده
کتیبه‌ها، به‌ویژه کتیبه‌های دوران اسلامی، منابعی دسته اولی محسوب شده که از نظر هنری، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی حائز اهمیت هستند. در ناحیۀ جنوب رشته کوه‌های البرز در دل کوه‌های توچال، روستایی به نام رودک قرار گرفته است. در این روستا مزار امامزاده‌ای است موسوم به محمدباقر که کتیبه‌ای بر دیوار آن نقش بسته است. این پژوهش که به شیوۀ بررسی میدانی و مطالعات کتابخانه‌ای گردآوری شده و به روش توصیفی تحلیلی انجام پذیرفته، درصدد پاسخ به این پرسش‌ها است که تاریخ کتیبه مذکور متعلق به چه دوره‌ای است؟ هم‌چنین ویژگی‌های هنری آن کدام است؟ و نیز چه کسانی در ساخت و تکمیل آن دخیل بوده‌اند؟ نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که کتیبه متعلق به عصر قاجار و دورۀ سلطنت فتحعلی شاه است. کتیبه به خط نستعلیق و مضامین آن شامل ارادت و عرض احترام به امامزاده محمدباقر بوده که کتیبه بر دیواره آن نصب است. هم‌چنین عرض احترام و ثنای فتحعلی شاه قاجار و نیز نام بردن از تعدادی افراد که در ساخت و تکمیل این کتیبه دخیل بوده‌اند. ضمن آنکه ویژگی‌های فنی خط بکار رفته در کتیبه، بررسی و تحلیل شده و نیز با برخی نمونه‌های مشابه در این زمینه،‌ مقایسه و هم‌سنجی شده است. شاید بتوان گفت از آنجائی که کتیبه‌ها غالباً اطلاعات مهمی را درباره تاریخ ساخت بناها و هم‌چنین سازندگان و هنرمندان و ویژگی‌های اجتماعی،‌ فرهنگی و سیاسی آنها ارائه می‌کنند، شناخت قواعد، اصول و ویژگی‌هایی که در این کتیبه بکار رفته است، اطلاعات مفیدی را در خصوص ویژگی‌های هنری و جنبه‌های زیبایی‌شناسانه آن در عصر قاجار نشان می‌دهد. ضمن آنکه در بررسی کتیبه، ماده تاریخ ساخت آن نیز استخراج شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Analysis of Epigraphic Art in the Qajar Era: A Case Study of the Inscription of Imamzadeh Mohammad-Baqer in Rudak, Tehran Province

نویسنده English

meysam aliei
Assistant Professor, Department of Archeology, University of Gonabad
چکیده English

Inscriptions—particularly those created during the Islamic period—constitute primary sources of significant artistic, cultural, political, and social value. Located on the southern slopes of the Alborz Mountains within the Tochal range, the village of Rudak hosts the shrine of Imamzadeh Mohammad-Baqer, whose wall bears a remarkable historical inscription. This study, conducted through a descriptive–analytical method based on both field observation and library research, aims to address three main questions: (1) to which historical period does the inscription belong? (2) what are its artistic and stylistic characteristics? and (3) who were involved in its construction and completion? Findings reveal that the inscription dates back to the Qajar era, specifically the reign of Fath-Ali Shah. Executed in Nasta‘liq script, the text conveys expressions of devotion and reverence toward Imamzadeh Mohammad-Baqer, in whose honor the inscription was installed. It also includes laudatory references to Fath-Ali Shah Qajar and mentions several individuals who contributed to its creation and completion. The technical features of the calligraphy are analyzed and compared with similar examples from the same period. Given that inscriptions often provide valuable insights into the historical context of architectural construction, the identity of builders and artists, and the sociocultural and political milieu of their time, the study of this particular example elucidates the artistic principles and aesthetic characteristics of Qajar epigraphy. Moreover, the chronogram indicating the date of execution has been identified and examined as part of the analysis.

کلیدواژه‌ها English

Inscription
Rudak
Fath-Ali Shah Qajar
Nasta&‌‌‌‌‌lsquo
liq
Chronogram
منابع
اوکین، برنارد. (۱۳۸۶). معماری تیموری در خراسان. ترجمه علی آخشینی. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی.
ایران‌پور،‌ امین و علی اصغر شیرازی. (۱۳۹۲). «ارتباط دست برتری با مبانی حرکتی در خط نستعلیق». در: فصلنامه نگره. ش ۲۸. صص ۱۵- ۲۶.
آژند، یعقوب. (۱۳۸۳). «خوشنویسی در قلمرو مکتب هرات: دوره پیشین با تأکید بر قلم نستعلیق». در کتاب ماه هنر. شش ۶۹ و۷۰. صص ۲۴- ۳۶.
بلیلان اصل، و همکاران. ( 1390) .«بررسی ویژگیهای هندسی گره‌ها در تزئینهای اسلامی از دیدگاه هندسه فراکتال». مطالعات شهر ایرانی-اسلامی، شماره 6 ، 96 - 83.
بهپور، باوند. (1384). «کتیبهنگاری در دوره قاجار (بررسی کتیبههای ۸ بنای دوره قاجاریه در شیراز و اصفهان)». هنرهای زیبا، شماره 22 ، 33. صص ۱۱۸ ۱۲۵.
بیهقى، ابوالفضل محمد بن حسین. (1374). تاریخ بیهقی. تصحیح خلیل خطیب رهبر. جلد دوم از سه جلد. چاپ چهارم. تهران: مهتاب.‏
پازوکی طرودی، ناصر. (۱۳۸۱). گزارش بررسی و شناسایی آثار تاریخی فرهنگی حوزه فرمانداری شمیرانات. تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی.
پازوکی طرودی، ناصر. (۱۳۸۲). آثار تاریخی شمیران: جغرافثیای تاریخی و معرفی محوطه‌های باستانی و بناهای تاریخی و فرهنگی. تهران: میراث فرهنگی.
تقوی، عابد. (۱۳۹۳). «جایگاه نقوش برجسته صخره‌ای عهد قاجار در بازیابی هویت ملی ایران». در: فصلنامه مطالعات ملی. ۶۰. سال پانزدهم. شماره ۴. صص ۱۶۱- ۱۷۸.
خسروی بیژائم، فرهاد. (۱۳۹۸). شناسایی و معرفی خوشنویسان کتیبه‌های نستعلیق در بناهای دوره صفوی ایران». در: نگره. بهار ۱۳۹۸. شماره ۴۹. صص ۳۹ ۵۳.
دیهیم، گیتی. (۱۳۸۸). اطلس گویش‌شناختی قصران داخل، تهران: سروش و دفتر پژوهشهای فرهنگی.
رخشان، منوچهر، اکوان، محمد و شکری، محمد. (۱۴۰۲). «تحلیل نقوش و تزئینات کتیبه‌های دوره قاجار در نشانه‌شناسی از منظر رولان بارت با تأکید بر مسجد سپهسالار و عمارت مسعودیه». در: مطالعات هنر اسلامی. ۲۰ (۵۱). ۱۹۸- ۲۱۳.
ستوده، منوچهر. (۱۳۴۵). قلاع اسماعیلیه در رشته کوههای البرز. تهران: دانشگاه تهران.
ستوده، منوچهر. (۱۳۷۱). جغرافیای تاریخی شمیران. ج اول. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شایسته‌فر، مهناز و میترا آزاد. (1383). «کتیبه‌های ابنیه دوران آل بوبه با تأکید بر مضامین مذهبی». دوفصلنامۀ مطالعات هنر اسلامی. سال اول. شماره 1. پاییز و زمستان. صص 60- 43.
شواکندی، مهدیه. و حسن هاشمی زرج‌آباد. (۱۳۹۹). بررسی تحلیلی مضمون کتیبه‌های دو بنای شاخص قاجاری در شهر شیراز (مسجد نصیرالملک و مسجد مشیرالملک)». سال ششم. ش شانزدهم. بهار ۱۳۹۹. صص. ۸۸- ۱۰۶.
شیبانی، زرین‌تارج. (۱۳۸۴). «سنگ نگاره ی کوه واشی (تداوم سنت نگارگری ایران)». در: اثر. شماره ۳۸ و ۳۹. پاییز ۱۳۸۴. صص ۱۰۰- ۱۲۳.
صالحی کاخکی، احمد و فرهاد خسروی بیژائم و ملیکا یزدانی (۱۳۹۵). «مطالعه فرمی و ساختاری کتیبه‌های نستعلیق در مساجد قاجاری اصفهان و مقایسه ان با نمونه‌های مشابه صفوی» در هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی. دوره ۲۱. شماره ۴. زمستان. صص ۶۵- ۷۶.
صفوی، حسن. (۱۳۶۴). اسکندر و ادبیات ایران و شخصیت مذهبی اسکندر. تهران: امیرکبیر.
عابدین‌پور، وحید. و معصومه سمائی. (۱۳۸۹). «علل تحول خوشنویسی و پیوند آن با هویت ایرانی در دوره تیموری». در: فصلنامه تاریخ اسلام و ایران. ش ۸. صص ۵۵- ۸۶.
فضائلی، حبیب االله. (۱۳۵۰)، اطلس خط: تحقیق در خطوط اسلامی. اصفهان: انجمن آثار ملی اصفهان.
قلیچ‌خانی، حمیدرضا. (۱۳۹۲). درآمدی بر خوشنویسی ایرانی. تهران: فرهنگ معاصر.
قمی، قاضی احمد. (۱۳۸۳). گلستان هنر. تصحیح احمد سهیلی خوانساری.چ دوم. تهران: منوچهری.
کریمان. حسین. (۱۳۵۶/ ۲۵۳۶). قصران. جلد اول و دوم. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
معیرالممالک، دوستعلی‌خان. (۱۳۶۲). یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه. چاپ دوم. تهران: نشر تاریخ ایران.
ملک شهمیرزادی، صادق. (۱۳۹۳). آفتاب آمد دلیل آفتاب: مقالاتی در تمجید و تکریم خود. نشر مولف. بی‌جا: بی‌نا.
مهجور، فیروز، و میثم علیئی. (۱۳۹۰). «بررسی کتیبه‌های مسجد مدرسه شهید مطهری (سپهسالار)». در: نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی. شماره ۴۸. زمستان. ۱۳۹۰ صص ۴۹- ۵۸.
میردانش، مهدی. (۱۳۵۳). گزارش وزارت فرهنگ و هنر از نقش برجسته تنگه واشی. تهران: مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی کشور.
نیستانی، جواد و میثم علیئی. (۱۳۹۲). «بررسی کتیبه‌های صندوق‌های برخی از مقابر لواسانات و رودبارقصران» در: دوفصلنامه علمی پژوهشی مطالعات هنر اسلامی. سال نهم. ش هجدهم. بهار.تابستان ۱۳۹۲. صص ۴۷- ۶۴.
 
References
Luft, J. P. (2001). “The Qajar Rock Reliefs”, Iranian Studies, Vol. 34, No. 1/4, Qajar Art and Society, PP 31- 49.
https://bayanbox.ir/info/2273332938274787401/   نقشه برداری شهرستان شمیرانات. بازیابی۱۰مهر۱۴۰۴
https://danakhabar.com/fa/news/  بازیابی ۱۱ مهر ۱۴۰۴    
 https://fa.wikipedia.org/wiki/  ویکی پدیا بازیابی ۱۱ مهر ۱۴۰۴         
https://amar.org.ir/map-province/ost-teh-1402#articleImages15780  مرکز آمار ایران. بازیابی۱۶ مهر۱۴۰۴
https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh330      گنجور.سعدی دیوان اشعار.بازیابی 16مهر 1404
https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh375/گنجور.سعدی. غزلیات. بازیابی 16 مهر 1404
https://ganjoor.net/sanaee/divans/ghaside-sanaee/sh144/گنجور.سنایی.قصاید.بازیابی 16مهر 1404 .
دوره 2، شماره 1
تیر 1404
صفحه 281-262

  • تاریخ دریافت 19 مهر 1404