پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

معرفی و تحلیل گچ بری های مکشوفه از بنای قلعه سام (هلیلان-ایلام)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران.
2 استادیار گروه باستان شناسی دانشگاه لرستان، لرستان، ایران.
چکیده
با انتقال پایتخت ساسانیان از فارس به تیسفون، سرزمین­ های غربی ایران (حوزه­ ی زاگرس مرکزی) به­ دلیل آب‌و‌هوای مطبوع و نزدیکی به پایتخت جدید مورد توجه ویژه ­ی شاهان و امرای این سلسله قرار گرفت؛ امری که در قرون اولیۀ اسلامی نیز کماکان شاهد آن هستیم. بازتاب این توجه، در شواهد و مدارک باستان ­شناختی (مانند بناها و آثار فاخر معماری) برجای­ مانده از این دوران به ­خوبی منعکس شده است. یکی از این آثار، مجموعه ­­ی موسوم به «قلعه ­سام» بر رأس ارتفاعات کوه­ سام واقع در منطقۀ هلیلانِ استان ایلام است که از ترکیب یک بنای بزرگِ مسکونی/تشریفاتی و سازه ­ای امنیتی/تدافعی تشکیل شده است. در اثر حفاری ­های غیرمجاز در ورودی بنای گنبددارِ قلعه ­سام، قسمتی از تزیینات گچ ­بری آشکار شده است، در این مقاله ضمن معرفی این گچ‌بری‌ها به بررسی ویژگی‌های فنی و مقایسه ­­ی تطبیقی نقوش به ­کار رفته در آن­ها پرداخته خواهد شد. معرفی این تزیینات ضمن آن که از جنبۀ هنری و نوع نقش مایه حائز اهمیت است و نمونه‌های نویافته‌ای از این تزیینات را معرفی می‌کند، می­ تواند در زمینۀ تاریخ­ گذاری دقیق ­تر بنای قلعه ­سام نیز به ­کار آید. از این رو در این جستار به روش توصیفی-تطبیقی و با استفاده از یافته ­های حاصل از بررسی ­های میدانی و مطالعات کتابخانه ­ای به بررسی جنبه­ های تزیینی و فنی گچ­ بری­ های قلعه‌سام­ پرداخته می ­شود. این تزیینات به دو روش «دستی یا شکل ­دهی درجا» و «قالبی یا پیش ­ساخته» اجراء شده­ اند و نقوش هندسی و گیاهی نقش مایه اصلی آن­ها را تشکیل می­ دهد. بررسی و مقایسه این گچ‌بری‌ها نشان می‌دهد ضمن آنکه در این تزیینات رد و نشان سنت‌های هنری دورۀ ساسانی دیده می‌شود، اما از نظر نحوۀ ترکیب‌بندی نقوش، نوع نقش مایه و شیوۀ اجرای آن­ها شباهت‌های بسیار نزدیکی با نمونه‌های سده‌های آغازین اسلامی به­ خصوص نمونه‌های دورۀ عباسی دارند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Introduction and Analysis of the Stucco Decorations Unearthed from the Qal‘eh-Sam Complex (Holeilan, Ilam)

نویسندگان English

Farshad Miri 1
younes yousofvand 2
1 Department of Archaeology, Faculty of Literature and Human Sciences, University of Lurestan, Khorramabad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Archaeology, Lorestan University, Khoramabad, Iran.
چکیده English

With the transfer of the Sasanian capital from Fars to Ctesiphon, the western regions of Iran (the central Zagros area) received particular attention from the kings and nobles of this dynasty, due to their favorable climate and proximity to the new capital—an interest that continued into the early Islamic centuries. The reflection of this attention is clearly evident in the surviving archaeological evidence, including monumental buildings and distinguished architectural remains. One such monument is the complex known as Qal‘eh-Sam, situated atop the heights of Mount Sam in the Holeilan region of Ilam province. This complex consists of a large residential/ceremonial structure combined with defensive/fortification elements. As a result of illicit excavations at the entrance of its domed building, parts of its stucco decorations have been revealed. This article introduces these stuccoes, examines their technical characteristics, and undertakes a comparative analysis of their decorative motifs. Beyond their artistic and iconographic significance as newly discovered examples, these decorations may also contribute to a more precise dating of the Qal‘eh-Sam monument. Accordingly, this study, adopting a descriptive-comparative approach and drawing upon both field investigations and library-based research, focuses on the decorative and technical aspects of the stucco reliefs. These decorations were executed in two techniques: freehand modeling in situ and mold-made prefabrication. Their primary motifs consist of geometric and vegetal patterns. Comparative analysis indicates that while traces of Sasanian artistic traditions are visible, the overall compositional schemes, motifs, and execution techniques exhibit strong affinities with early Islamic stuccoes, particularly those of the Abbasid period.

کلیدواژه‌ها English

Qal&‌‌‌‌‌‌‌lsquo
eh-Sam Monument
Stucco Decorations
Sasanian Period
Early Islamic Centuries
منابع
افشارفر، ناصر، 1385، هزاره­های تاریک تاریخ دامغان، موسسه فرهنگی و انتشاراتی پازینه، تهران.
بزنوال، رولان، 1379، فن­آوری تاق در خاور کهن، ترجمه سید محسن حبیبی، انتشارات سازمان میراث فرهنگی (پژوهشگاه)، تهران.
بیر، لئونل، 1385، سروستان (مجموعه معماری ایران از بدو شکل­گیری تا ظهور اسلام، ترجمه امیرحسین سلطانی کرباس فروش، انتشارات سبحان نور، تهران.
پوپ، آرتور اپهام، آکرمن، فیلیس، 1387، سیری در هنر ایران، ترجمه نجف دریابندری و دیگران، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
پیرنیا، محمدکریم، 1348، مسجد جامع فهرج، مجله باستان­شناسی و هنر ایران، شماره پنجم، صص 13 1.
حسن­پور، عطا، 1389، فصل اول کاوش باستان­شناختی محوطه باستانی قلعه گوری رماوند (حوزه سد سیمره، بخش کوهنانی، شهرستان کوهدشت)، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان.
حسن­پور، عطا، 1394. «بررسی و مقایسه تطبیقی گچ­بری­های بدست آمده از کاوش بنای قلاگوری رماوند»، پژوهش‌های باستان‌شناسی حوزه آبگیر سد سیمره، به کوشش لیلی نیاکان، تهران، انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری. صص263-278.
رویتر، اسکار، 1387، معماری ساسانی، ترجمه مهدی مقیسه و محمدعلی شاکری­راد. از کتاب سیری در هنر ایران. زیر نظر آرتور اپهام پوپ و فیلیس آکرمن، جلد دوم، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.
شکفته، عاطفه و احمد صالحی کاخکی، 1393 «شیوه­های اجرایی و سیر تحولات تزیینات گچی معماری ایران در قرون هفتم تا نهم هجری»، مجله عمی پژوهشی نگره، شماره 30، صص  81- 63.
شکفته، عاطفه و حسین احمدی، 1390. «تزیینات گچ­بری در معماری قرون اولیه اسلامی قرن اول تا پنجم ه.ق»، فصلنامه ادبیات و هنر دینی،  150: 4- 125.
صالحی­کاخکی، احمد و حسام اصلانی، 1390. «معرفی دوازده­گونه از آرایه­های گچی در تزیینات معماری دوران اسلامی ایران بر اساس شگردهای فنی و جزئیات اجرایی»، مجله مطالعات باستان­شناسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره 3، صص 106- 89.
کروگر، ینس، (1396). تزئینات گچبری ساسانی، ترجمه فرامرز نجد سمیعی، چاپ اول، تهران، سمت.
کلایس، ولفرام، 1366، «کاخها»، معماری ایران دوره اسلامی، ترجمه محمدیوسف کیانی، جهاد دانشگاهی.
محمدی­فر، یعقوب و الناز طهماسبی، 1393. طبقه­بندی سفال ساسانی دره سیمره، مطالعه موردی: قلعه سیرم شاه. مجله پژوهش­های باستان­شناسی ایران، شماره 7، دوره چهارم، پاییز و زمستان، صص 152-133.
نگهبان، عزت­الله، 1356، معماری هفت تپه، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره­های 98-97، سال بیست و چهارم، تهران، صص 73-1.
هوف، دیتریش، 1366، فیروزآباد، ترجمه کرامت­الله افسر، شهرهای ایرانی، ج 2، گردآورنده محمدیوسف کیانی، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد، تهران.
یوسف­وند، یونس و فرشاد میری، 1400. "گاهنگاری و تحلیل کاربری بنای موسوم به قلعه­سام در ولایت تاریخی ماسبذان (استان ایلام)"، مجله مطالعات باستان­شناسی، دوره­ی 13، شماره­ی 4، صص 330-307.
 
References
Azarnoush, Masoud. 1994, the sasanian Manor House at Hajiabad, Iran. In : Topoi, Volume 5/2, 1995.
Corsi, A. L., 2017, A brief note on early Abbasid stucco decoration. Madinat Al-Far and the first Friday Mosque of Isfahan. Vicino Oriente XXI (2017), pp. 83-95.
De Morgan, J, 1896. Mission Scientifique en Perse (Recherches Archeologiques), Paris.
Galdieri, E. Isfahan: Masgid – I Guma 2, the Al-i Buyide Period. Rome, 1973.
Ghirshman, R. “Les fouilles de Chapour (Iran) (deuxieme champagne 1936/37).” Revue des arts asiatiques, XII, 1938, 12- 19.
Huff, D. 1971, “Qual‘a- ye Dukhtar bei Firuzabad: Ein Beitragzur sasanidischen Iastrachitektur.” Archaeologische Mitteilungen aus Iran (N.F). IV, 1971. 127-71.
Keroger, Y. 2017. Stucco Decorations of Sasanid, Translated by Faramarz Na’jd Samiei, First edition, Tehran, Samt. [In Persian].
Lacoste, H. 1954. “L‘are de Ctesiphone”. Sumer X pp. 8- 22.
Reuther, O. 1938, “Sasanian Architecture.” In survey of Persian Art. Oxford, I, 493- 578.
Thompson, D. L.  1976, Stucco from Chal Tarkhan-Eshqabad near Rayy, Warminster 1976.
دوره 2، شماره 1
تیر 1404
صفحه 147-128

  • تاریخ دریافت 30 شهریور 1404