پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

گونه‌شناسی و طبقه‌بندی سفالینه‌های تولیدی ایران در دورۀ صفوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران.
چکیده
یکی از ادوار مهم تاریخی ایران در زمینۀ تولید سفال، دورۀ صفوی است. در طول این دوره انواع مختلفی از سفالینه‌های بدون لعاب و لعاب‌دار در مراکز مختلف تولید شده و مورد استفاده قرار گرفته است. در ارتباط با این سفالینه‌ها تاکنون پژوهش‌های زیادی صورت گرفته اما عمدتاً به برخی گونه‌های شاخص هم‌چون آبی و سفید، گمبرون، کوباچه و زرین‌فام پرداخته‌اند. همین امر باعث شده که نسبت به بسیاری از گونه‌های دیگر سفالی این دورۀ زمانی، شناخت مناسبی وجود نداشته باشد. همین امر ضروت انجام یک پژوهش مستقل و کامل در ارتباط با سفالینه‌های این بازۀ مانی را نشان می‌دهد. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف گونه‌شناسی و طبقه‌بندی سفالینه‌های تولیدی دورۀ صفوی، صورت گرفته است. مهم‌ترین پرسش پژوهش حاضر نیز بر این پایه استوار است که در طول دورۀ صفوی چه سفالینه‌هایی در ایران تولید شده و مورد استفاده قرار گرفته است؟ با توجه به این موارد، روش پژوهش حاضر توصیفی-طبقه‌بندی بوده و شیوۀ گردآوری اطلاعات در آن بر پایۀ مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی آثار موزه‌های مختلف داخل و خارج از کشور بوده است. در نتیجۀ این پژوهش چنین مشخص شد که در طول این دوره علاوه بر برخی گونه‌های شاخص، انواع مختلف دیگری از سفالینه‌های بدون لعاب و لعاب‌دار تولید شده که در این میان نمونه‌های با تزئین نقاشی زیر لعاب با خمیرۀ سنگی و تا حدودی رسی، از تنوع بیشتری برخوردار هستند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Typology and Classification of Pottery Produced in Iran during the Safavid Period

نویسنده English

Hossein Sedighian
Assistant Professor, Department of Archaeology, Lorestan University, Khoramabad, Iran.
چکیده English

The Safavid period represents one of the most significant historical eras in Iran with regard to ceramic production. Throughout this era, a wide range of both unglazed and glazed pottery was manufactured and utilized in various production centers. Although numerous studies have been conducted on these ceramics, most have primarily focused on certain well-known types such as blue-and-white ware, Gombroon ware, Kubachi ware, and lustreware. As a result, many other types of ceramics from this period remain inadequately studied and poorly understood. This situation underscores the necessity of conducting an independent and comprehensive investigation into the ceramics of this era. Accordingly, the present study has been undertaken with the aim of establishing a typology and classification of pottery produced during the Safavid period. The central research question of this study is: What types of pottery were produced and used in Iran during the Safavid era? To address this, a descriptive-classificatory methodology has been employed, with data gathered through library-based research and the examination of collections housed in various museums both inside and outside Iran. The findings indicate that, in addition to the well-known types, a considerable variety of other glazed and unglazed wares were also produced during this period. Among these, stonepaste and, to some extent, earthenware vessels decorated with underglaze-painted designs exhibit the greatest diversity.

کلیدواژه‌ها English

Pottery
Iran
Safavid Period
Typology
Classification
منابع
اسکندری، نصیر، 1402، گزارش بررسی و شناسایی آثار تاریخی سواحل شهرستان بندرعباس، آرشیو کتابخانۀ پژوهشکدۀ باستان­شناسی، منتشر نشده.
اقتداری، احمد، 1348، آثار شهر­های باستانی سواحل و جزایر خلیج­فارس و دریای عمان، تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
اکبری، عباس و صادقی طاهری، علی، 1393، «بررسی تطبیقی سفال­های کرمان و مشهد در دورۀ صفوی و میزان تأثیر آنها از هنر چینی»، مجلۀ نگره، ش29، صص 75-87.
امیرحاجلو، سعید و صدیقیان، حسین، 1399، «مطالعۀ باستان­شناختی سفال­های دوران اسلامی محوطۀ قلعه­سنگ شهر قدیم سیرجان»، مجلۀ پژوهش­های باستان­شناسی ایران، 10(2)، 155-180.
حسینی، هاشم و فرخ­فر، فرزانه، 1401، «سفالینه زرین­فام عصر صفوی: بازشناخت فرم، طرح و مراکز ساخت»، مجلۀ نگره، ش62، صص 81-97.
حسینی، هاشم، 1389، «مقایسۀ تأثیر هنر سفال­گری چین بر ایران ادوار تیموری و صفوی»، نشریه هنر­های زیبا، ش41، صص 71 82.
خسروزاده، علیرضا، 1391، فصل دوم بررسی باستان‌شناختی جزیرۀ قشم، آرشیو کتابخانۀ پژوهشکدۀ باستان‌شناسی، منتشر نشده.
روحانی، حمیدرضا؛ احمدی زاویه، سعید و سلاجقه، حسن، 1400، «گونه­شناسی سفال­نگاره­های چند­رنگ کرمان در عصر صفوی»، مجلۀ هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، 26(4)، 47-57.
سیورى، راجر، 1363، ایران عصر صفوى، ترجمه احمد صبا، تهران: نشر کتاب.
شاردن، ژان، 1336، سیاحتنامه شاردن، ترجمه محمد عباسی، جلد چهارم، تهران: امیر کبیر.
شراهی، اسماعیل، 1387، گزارش گمانه­زنی به منظور تعیین عرصه و حریم پیشنهادی محوطۀ زلف­آباد فراهان، آرشیو اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان مرکزی، منتشر نشده.
شراهی، اسماعیل، 1390، گزارش سومین فصل کاوش باستان­شناسی محوطۀ ذلف­آباد فراهان، آرشیو اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان مرکزی: منتشر نشده.
کامبخش­فرد، سیف­الله. 1380، سفال و سفال­گری در ایران از ابتدای نوسنگی تا دوران معاصر، تهران: نشر ققنوس.
کانینگهام، رابین؛ صدیقیان، حسین؛ مهجور، فیروز و فاضلی‌نشلی، حسن، 1390، «دشت تهران در دوران اسلامی»، مجلۀ مطالعات ایرانی، س10، ش20، صص 217-244.
گروبه، ارنست، 1384، سفال اسلامی، ج7 از مجموعه هنر اسلامی خلیلی، ترجمه فرناز حایری، تهران: نشر کارنگ.
لباف خانیکی، رجب­علی، 1393، جایگاه سفال­های آستان قدس رضوی در سفالگری ایران، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
محمدی­فر، یعقوب و بلمکی، بهزاد، 1387، «هنر سفال­گری در دورۀ صفویه: بررسی تکنیک و نقش­مایه­های هنری»، نشریه هنر­های زیبا، ش35، صص 93 102.
مشهدی نوش­آبادی، محمد و غیاثیان، محمدرضا، 1399، «الواح زرین­فام کاشان در اواخر سدۀ نهم و نیمۀ اول سدۀ دهم هجری»، مجلۀ پژوهش­های علوم تاریخی، 12(3)، 107-132.
منتظر ظهوری، مجید؛ صدیقیان، حسین و محمدی، سارا، 1402، «پژوهشی تحلیل بر سفالینه­های موسوم به گمبرون»، مجلۀ اثر، 44(1)، 125-140.
مهجور، فیروز، 1397، سفالینۀ گونۀ موسوم به کوباچه، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مهجور، فیروز؛ ابراهیمی­نیا، محمد و صدیقیان، حسین، 1390، «بررسی باستان­شناسی سفال­های دورۀ اسلامی محوطۀ باستانی نچیر خانلق ری»، مجلۀ مطالعات باستان­شناسی، ش4، صص 173-192.
وثوقی، محمدباقر و همکاران، 1400، در جستجوی کجاران: پژوهشی در اسطوره، تاریخ و باستان‌شناسی قلعه‌شهر لشتان، تهران، انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
یوسفی، حسن، 1385، گزارش گمانه­زنی و کاوش در محوطۀ خانۀ تاریخی مروج (خلیل‌زاده)، آرشیو کتابخانۀ پژوهشکدۀ باستان­شناسی، منتشر نشده.
 
References
Canby, Sh., 1999, The Golden Age of Persian Art (1501 - 1722), London: British museum.
Crowe, Y., 1992, “Ceramics xv. The Islamic Period, 16th-19th Centuries”, Encyclopedia Iranica, Ehsan Yarshater (ed), Vol. V, Fase. 3, pp. 327-331.
Fehervari, G., 1973, Islamic pottery: A comprehensive study based on the Barlow collection, London: Faber and Faber limited.
Fehervari, G., 2000, Ceramics of the Islamic world in the Tareq Rajab museum, London: I. B Tauris publishers.
Golombek, L., 2003, “The Safavid ceramic industry at Kirman”, Iran, Vol41, pp 253-270.
Golombek, L., Mason, R. B., & Bailey, G. A., 1996, Tamerlane’s Tableware, Toronto: Mazda Publishers.
Hansman, J., 1985, “Julfar: An Arabian port. Its settlement and far Eastern ceramic trade from the 14th to the 18th centuries”, Royal Asiatic Society prize publication fund, vol22, London.
Hobson, R. L., 1932, Guide to the Islamic pottery of the Near East, London, British Museum.
Kennet, D., & Priestman, S., 2002, “The Williamson collection project: Sasanian & Islamic pottery from Southern Iran”, Iran, Vol40.
Kennet, D., 2004, Sasanian and Islamic pottery from Ras al-Khaimah (e-Book version): Classification, chronology and analysis of trade in the Western Indian Ocean, Durham University, Oxford: BAR Int.
Lane, A., 1971, Later Islamic pottery: Persia, Syria, Egypt & Turkey, London: Faber and Faber.
Mason, R., & Golombek, L., 2003, “The petrography of Iranian Safavid ceramics”, Journal of archaeological science, Vol30, pp 251 – 261.
Pope, A. U., 1977, Ceramic art in Islamic times, in a survey of Persian art, Vol IV, Tehran: Soroush.
Pope, A.U. & Ackerman, P. 1969, A survey of Persian Art: From prehistoric times to the present, Vol4, Tehran, Manafzadeh group.
Priestman, S. 2005, Settlement and Ceramics in the Southern Iran: An Analysis of the Sasanian and Islamic Periods in the Williamson Collection, Unpublished M.A. Thesis: University of Durham.
Priestman, S. 2013, A Quantitative Archaeological Analysis of Ceramic Exchange in the Persian Gulf and western Indian ocean, 400–1275 AD, Unpublished PhD Thesis, Centre for Maritime Archaeology, University of Southampton.
Razeghi Mansor, H., et. al. 2021, “The Chinese ceramics unearthed from the site of Jahan Nama palace”, Journal of archaeological studies, 12(4). 107-133.
Soustiel‚ L., and Allan‚ J., 1995, “The problem of Seljuk monochrome wares”, Islamic art in the Ashmolean Museum‚ part two‚ Berlin: Oxford university press‚ pp 85-116.
Stocks, R., 1996, “Wadi Haqil survey November 1992”, Proceedings of the Seminar for Arabian Studies 26, pp 145-163.
Watson, O., 2004, Ceramics from Islamic lands, London: Thames & Hudson.
دوره 2، شماره 1
تیر 1404
صفحه 191-162

  • تاریخ دریافت 30 شهریور 1404