پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

محرمیت در خانه‌، پیوند معماری و آموزه‌های اسلامی: مطالعه موردی خانه‌های قاجاری محله پایین خیابان مشهد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 پژوهشگر پسادکتری باستان شناسی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.
2 گروه باستان شناسی. دانشکده هنر و معماری. دانشگاه مازندران. بابلسر. ایران
چکیده
حریم مقدس خانه، محور یکپارچگی خانواده و مأمن اصلی آن محسوب می ­شود. اصل محرمیت یکی از اصول جهان­ بینی فرهنگ اسلامی، در زندگی اجتماعی مسلمانان و جزئی از ارزش ­های مهم اخلاقی و فرهنگی می­ باشد و دین اسلام در آیات و روایات ائمه معصومین، رعایت محرمیت و حریم خصوصی خانه ­ها را از ضروریات دانسته و به این اصول اشاره و تأکید داشته است. در معماری اسلامی نیز این امر به‌عنوان یک اصل همواره مورد توجه معماران بوده و در ساخت خانه­ ها که خصوصی ­ترین مکان برای ساکنین محسوب می­ شود، رعایت شده است. این پژوهش به ابزارهای ایجاد محرمیت در کالبد خانه­ های دوره قاجار محله پایین خیابان مشهد و تطبیق آنها با آیات و روایات ائمه معصومین و تأثیر این اصل در شکل­ گیری فضاهای خانه ­ها و حفظ محرمیت در آنها می ­پردازد. برای این مسئله از روش توصیفی- تحلیلی و گردآوری اطلاعات کتابخانه ­ای بهره گرفته شده و براساس آیات و روایات مرتبط با معماری خانه ­ها و تطبیق مصادیق محرمیت­ ساز در معماری خانه­ های دوره قاجار محله پایین خیابان مشهد، نمود اصل محرمیت در کالبد خانه­ ها به‌صورت دیداری و شنیداری، از طریق ابزارهای مکان ­یابی، درون­ گرایی و سلسله مراتب ایجاد شده و این اصول منطبق با آموزه ­های اسلامی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Privacy in the House, the Link between Architecture and Islamic Teachings: A Case Study of Qajar Houses in the Pāyin Khiyābān Neighborhood of Mashhad

نویسندگان English

Marjan Shahraki Farkhondeh 1
Hasan Hashemi Zarjabad 2
1 Postdoctoral Researcher in Archaeology, Faculty of Art and Architecture, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
2 Department of Archaeology. Faculty of Art and Architecture. University of Mazandaran. Babolsar. Iran
چکیده English

The sacred privacy of the house is regarded as the core of family unity and its primary refuge. The principle of privacy (ḥurmah) constitutes one of the fundamental aspects of the Islamic worldview, deeply embedded in the social life of Muslims and counted among the most significant moral and cultural values. In the Qur’an and the traditions of the Infallible Imams, the observance of privacy and respect for the sanctity of domestic space have been emphasized as essential requirements. Within Islamic architecture, this principle has consistently attracted the attention of architects and has been observed in the construction of houses, the most intimate spaces of residents’ lives. This study investigates the architectural devices employed to ensure privacy in Qajar-period houses of the Pāyin Khiyābān neighborhood of Mashhad, correlating them with Qur’anic verses and the traditions of the Infallible Imams, and explores their impact on the formation of domestic spaces and the preservation of privacy within them. The research adopts a descriptive-analytical method based on library sources. By examining scriptural references related to residential architecture and identifying architectural elements that foster privacy in the Qajar houses of Pāyin Khiyābān, the manifestation of the principle of privacy is revealed in both visual and auditory dimensions through strategies such as spatial orientation, introversion, and hierarchical organization—all of which are consistent with Islamic teachings.

کلیدواژه‌ها English

Privacy
the Holy Qur&‌‌‌‌rsquo
an
Traditions of the Infallible Imams
Houses of Mashhad
Qajar Period
منابع
ابویی مهریزی، مرتضی، (1398)، شناخت و ارزیابی الگوهای هویتی خانه­های تاریخی مشهد با هدف بررسی تاثیر ان در طراحی اقلیمی، پایان­نامه کارشناسی ارشد، مشهد، موسسه آموزش عالی خاوران، گروه معماری.
اخوت، هانیه سادات، (1392)، بازشناسی هویت دینی در مسکن سنتی (نمونه موردی: شهر یزد)، رساله دکتری، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، گروه معماری.
امام، سیدمحمدکاظم، (1337)، مشهد طوس، تهران: کتابخانه ملی ملک.
بابازاده اسکویی، سولماز، طوفان، سحر، جمالی، سیروس، (1399)، تحلیل ادراک حریم در پیکربندی فضایی مجتمع­های مسکونی با رویکرد نحو فضا (مطالعه موردی: مجتمع مسکونی آسمان تبریز)، مطالعات برنامه­ریزی سکونتگاه انسانی، شماره 15 (2)، صص 372-353.
ترکاشوند، بهاره؛ افضلیان، خسرو؛ صحاف، خسرو؛ ثقه الاسلام، عمیدالاسلام، (1399)، تأثیر تحولات معماری اواخر دوره قاجار بر تزئینات خانه­های مشهد، مطالعات هنر اسلامی، شماره 42، صص 58-73.
جاودانی، فرشته، (1400)، بررسی شکلی نقوش تزئینی خانه تاریخی داروغه، خانه توکلی و خانه ملک در شهر مشهد، پایان­نامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه الزهرا، گروه ارتباط تصویری.
جنیدی­جعفری، محدثه، خالقی، سجاد، بیات، سجاد، جنیدی­جعفری، مطهره، مداح، محسن، (1396)، بازطراحی و مرمت و بازسازی خانه تاریخی داروغه براساس معماری معاصر، فصلنامه مطالعات تاریخ و تمدن ایران و اسلام، شماره1، صص 73-65.
حسینیان مقدم نوغانی، سیدمرتضی، (1397)، مستندسازی خانه­های دوره قاجار در معماری ایرانی اسلامی شهر مشهد، پایان­نامه کارشناسی ارشد، مشهدف دانشگاه بین­المللی امام رضا (ع)، دانشکده هنر و معماری اسلامی، گروه هنر.
دوستی، شهرزاد، (1397)، حریم و محرمیت در خانه­های سنتی ایران، فصلنامه فرهنگ مردم ایران، شماره 53و54، صص 136-115.
راستجو، سولماز، بمانیان، محمدرضا، (1398)، گونه­شناسی ساختار فضایی خانه معاصر ایرانی با تکیه بر محرمیت و سلسله مراتب، فصلنامه هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، شماره 24 (2)، صص 58-49.
ریش­سفید نوش­آبادی، سجاد؛ هاشم­پور، پریسا، (1394)، معماری از دیدگاه محرمیت در مسکن معاصر ایران، همایش ملی معماری و شهرسازی ایرانی اسلامی، صص 15-1.
سیفیان، محمدکاظم، محمودی، محمدرضا، (1386)، محرمیت در معماری سنتی ایران، فصلنامه هویت شهر، سال اول، شماره 1، صص 14-3.
شولتز، کریستین نوربرگ، (1394) مفهوم سکونت: به سوی معماری تمثیلی، مترجم: محمود امیریاراحمدی، تهران، آگه.
شیخی، علیرضا؛ نجاری، منیره،(1396)، مطالعه تزئینات نما و سردر خانه­های تاریخی دوران قاجار و پهلوی در مشهد، پژوهشنامه خراسان بزرگ، شماره 28، سال هشتم، صص 1-20.
عمید، حسن، (1365)، فرهنگ لغت عمید، ج2، تهران: امیرکبیر.
فرح­بخش، مرتضی، حناچی، پیروز، غنائی، معصومه، (1396)، گونه­شناسی خانه­های تاریخی بافت قدیم مشهد، از اوایل قاجار تا اواخر پهلوی اول، فصلنامه مطالعات معماری ایران، شماره 12، صص 119-97.
قاجار قوانلو، زین­العابدین، (1382)، نفوس ارض اقدس یا مردم مشهد قدیم، به تصحیح مهدی سیدی، مشهد: سگال.
قزلباش، محمدرضا، ابوالضیاء، فرهاد، (1364)، الفبای کالبد خانه سنتی یزد، تهران، وزارت برنامه و بودجه.
گزارش مرکز اسناد اداره میراث فرهنگی خراسان رضوی، (1383)، «خانه تاریخی امیری».
گزارش مرکز اسناد اداره میراث فرهنگی خراسان رضوی، (1383)، «خانه تاریخی بلخاست».
گزارش مرکز اسناد اداره میراث فرهنگی خراسان رضوی، (1383)، «خانه تاریخی توکلی».
گزارش مرکز اسناد اداره میراث فرهنگی خراسان رضوی، (1382)، «خانه تاریخی حناساب».
گزارش مرکز اسناد اداره میراث فرهنگی خراسان رضوی، (1383)، «خانه تاریخی داروغه».
گزارش مرکز اسناد اداره میراث فرهنگی خراسان رضوی، (1383)، «خانه تاریخی زرین­زاده».
گزارش مرکز اسناد اداره میراث فرهنگی خراسان رضوی، (1383)، «خانه تاریخی غفوری».
گزارش مرکز اسناد اداره میراث فرهنگی خراسان رضوی، (1383)، «خانه تاریخی کرمانی».
گزارش مرکز اسناد اداره میراث فرهنگی خراسان رضوی، (1383)، «خانه تاریخی ناظران».
لنگ، جان، (1394)، آفرینش نظریه معماری: نقش علوم رفتاری در طراحی محیط، ترجمه علیرضا عینی­فرد، تهران: دانشگاه تهران.
ماه­وان، احمد، (1392)، مشهد قدیم در نگاه تصاویر یا عکس­های تاریخی مشهد از دوران قاجاریه، پهلوی، جمهوری اسلامی، مشهد: ماه نشر.
محمودزاده، سامیه، (1400)، گونه­شناسی فرهنگی خانه­های بومی-سنتی مشهد به منظور ارائه الگویی برای سازمان فضایی خانه امروزی (نمونه موردی شهر مشهد- از دوره قاجار تا امروز)، پایان­نامه کارشناسی ارشد، مشهد، موسسه آموزش عالی خاوران، گروه معماری.
معماریان، غلامحسین، (1387)، آشنایی با معماری مسکونی ایران: گونه­شناسی درون­گرا، تهران، سروش دانش.
ملازاده، کاظم، محمدی، مریم، (1386)، خانه­های تاریخی (دایره­المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی)، جلد7، تهران: سوره مهر.
مؤمنی، کوروش، ناصری، ندا، (1394)، بررسی ابزارها و روش­های ایجاد محرمیت در خانۀ زینت­الملک شیراز منطبق بر آیات و روایات اسلامی، فصلنامه پژوهش­های معماری اسلامی، شماره9، صص 35-18.
مؤمنی، کوروش، عطاریان، کوروش، دیده­بان، محمد، وصال، مریم، (1397)، محرمیت در معماری خانه­های دزفول (مطالعه موردی: دوران قاجاریه)، فصلنامه جلوه هنر، سال 10ف شماره 2، صص 92-79.
مهدوی­نژاد، محمدجواد، منصورپور، مجید، قیدرلو، کمیل، (1392)، محرمیت در الگوی مسکن بومی و به کارگیری آن در معماری معاصر، تهران: سازمان زیباسازی شهر تهران.
نایبی، فرشته، (1381)، حیات در حیاط: حیاط در خانه­های سنتی ایران (اصفهان، کاشان و تهران)، تهران، نزهت سبز.
نقره­کار، عبدالحمید، (1387)، درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی، تهران: وزارت مسکن و شهرسازی.
References
Oxford, (2009): English Dictionary, 2nd Edition, Oxford: Oxford Unversity Press.
دوره 2، شماره 1
تیر 1404
صفحه 261-240

  • تاریخ دریافت 24 شهریور 1404