پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

رخداد زمین‌لغزش چُلوار (چُلبار) و شکل‌گیری زیستگاه فصلی سَرچُل (اندیکا – خوزستان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد باستان شناسی، پایگاه پژوهشی شهرستان ایذه، خوزستان، ایران
2 دانشیار گروه جغرافیا دانشگاه لرستان، لرستان، ایران
3 کارشناس ارشد باستان‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ابهر، زنجان، ایران
4 کارشناس ارشد باستان‌شناسی، پایگاه پژوهشی آیاپیر، خوزستان.
چکیده
رخداد زمین لغزش­ها، یکی از مخاطرات رایج در رشته کوه­های زاگرس است. مناطق کوهستانی شمال خوزستان همواره در معرض رخداد مخاطرات طبیعی فراوانی بوده و ساکنان این نواحی تحت تأثیر مخاطرات، شیوه ­های زندگی خود را تغییر داده ­اند. زمین‌لغزش چُلوار یکی از دیرینه ­زمین ­لغزش­ های رخ داده در ارتفاعات منطقه بوده که در این تحقیق مورد بررسی قرار گرفته است. در پژوهش حاضر از ابزارهای مختلفی مانند نقشه ­های توپوگرافی و زمین ­شناسی، تصاویر گوگل­ ارث و مطالعات میدانی جهت رسیدن به اهداف مورد نظر، استفاده شده است. نتایج نشان می­ دهد که پس از رخداد زمین‌لغزش، دره پایین ­دست به­ وسیلة تودۀ لغزشی مسدود و از تجمع روان­ آب ­های ناشی از بارش ­های زمستانه و بهاره، یک دریاچه به مساحت 5/1 هکتار تشکیل شده است. عمق این دریاچه بسته به میزان بارش و ذوب برف بین 5/0 تا 5/1 متر متغیر است. هم ­پوشانی زمان تجمع تا خشک شدن دریاچه با کوچ عشایر، فرصت مناسبی را برای اتراق چند ماه در اختیار آنها می ­گذارد. تکرار سالانة اتراق ­های دو ماهه عشایر با توجه به شیوة معیشتی آنها، نهایتاً طی دو قرن اخیر، کوچ ­روها را به سمت ساخت سکونتگاهی با استفاده از مصالح طبیعی سوق داد. این سکونتگاه­ها علاوه بر تأمین امنیت عشایر و دام­ های آنها، نیاز کوچ­ روها به حمل و برپایی چادر را برطرف و فرصت ذخیرة و انبار علوفه را به آنها می ­دهد. چنین شیوة اسکانی در میان کوچ نشینی منطقه ریشة چند هزار ساله دارد؛ چرا که پیش از این و در گذر زمان عشایر منطقه با اسکان در غارها، فضاهای زیرزمینی و ساخت خانه نیاز خود به سرپناه را رفع می ­نمودند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The occurrence of Cholvar (Cholbar) landslide and the formation of Sarcholl seasonal settlement (Andika-Khuzestan)

نویسندگان English

Msaoud Sadeghi Rad 1
siyamak sharafi 2
Zahra Javadinia 3
Ayoob Soltani 4
2 Associate Professor, Department Geography sciences, Lorestan University, Khorram abad,
3 MA of Archaeology, Faculty of Humanities Sciences, Abhar University, Zanjan,
4 MA of Archaeology, research center in Ayapier, Khuzestan
چکیده English

The occurrence of natural phenomena and their consequences environmental changes have always influenced humans and human settlements. Northern and mountainous areas of Khuzestan are among the areas which have been exposed to abundant natural environmental changes and transformations and consequently the residents of these northern and mountainous areas have changed their life styles. Cholvar (Cholbar) landslide is one of the most ancient landslides occurred in mountainous heights which are investigated in this study. Different tools such as topographic and geological maps, satellite images and also software such as Arc GIS as well as extensive field studies have been used to achieve the desired goals. The results show that after the occurrence of the landslide, the downstream valley has been blocked by a sliding mass and the accumulation of surface runoff caused by rainfall in winter and spring has formed a dam lake with an area of 1.5 hectares. The depth of this lake, depending on rainfall and runoff accumulation, varies between 0.5 to 1.5 meters. Co-occurrence of the time period between accumulation to discharging of the Lake with the Nomads movements time period, has provided them with an opportunity to camp for a few months. Annually reoccurrence of the two-month camps and also considering the lifestyle of nomads have eventually deduced them to build settlements using natural materials. These settlements not only provided the nomads and their livestock with security but also, they satisfied the nomads’ needs to carry the camp and gave them the opportunity to store their barn. Such a nomadic way of accommodation in the area is originated from several of thousands of years; because before the described story and over the time the tribal had satisfied their sheltering needs by settling in caves and digging underground spaces and building houses.

کتابنامه
ایزدی، زهرا، انتظاری، مژگان (1392). زمین‌لغزش­های ایران، معرفی، عوامل و مدیریت، آموزش رشد جغرافیا، دوره 27 (4)، صص 37-32.
بهرامی­نیا، محسن، خسرو­زاده، علیرضا، اسماعیلی جلودار، محمد­اسماعیل (1392). تحلیل نقش عوامل طبیعی در توزیع محوطه‌های نوسنگی، مس و سنگ شهرستان اردل چهارمحال و بختیاری، مطالعات باستان‌شناسی، دورۀ 5 (۲)، ص ۳۷-۲۱.
جوادی­نیا، زهرا (1394). گزارش بررسی و شناسایی آثار تاریخی و تدوین پرونده­های ثبتی شهرستان اندیکا (پروندة ثبتی اشکفت­های چشمه چلوار)، مرکز اسناد ادارة کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان خوزستان.
سرداریزارچی، علیرضا (1392). بررسی و شناسایی باستانشناختی شهرستانهای مسجدسلیمان و اندیکا، سه جلد (شهرستان اندیکا)، مرکز اسناد اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان خوزستان.
شرفی، سیامک و مسعود صادقی­راد (1394). تأثیر پیامدهای محیطی ابر زمین‌لغزش جهان بر زیستگاه­های باستانی، مجله پیام باستان‌شناس، سال 12(23)، صص 25 1.
شرفی، سیامک، صادقی راد، مسعود، بهرامی، زینب (1396). شناسایی شواهد ژئومورفیکی تشکیل دریاچه سد لغزشی شور در استان خوزستان، فصلنامه کواترنری ایران، 3(1)، 68-51.
شیرانی، کوروش، سیف، عبدالله، نصر، احمد (1392). بررسی عوامل مؤثر بر حرکات توده­ای برپایه تهیه نقش­ های پهنه بندی خطر زمین‌لغزش (مطالعه موردی: ارتفاعات دنای زاگرس) ، پژوهش­های علوم زمین، سال 23 (89)، صص 10-3.
صادقی­راد، مسعود (1394). پژوهش­های باستان­شناختی به منظور تعیین عرصه و پیشنهاد محوطة چشمه­چلوار، مرکز اسناد ادارة کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان خوزستان.
صادقی­راد، مسعود، جوادی­نیا، زهرا، شرفی، سیامک، سلطانی، ایوب (1394). رخداد زمین‌لغزش دلا و احداث کانال باستانی پل نگین، نمونه­ای از تاثیر دو سویه محیط و انسان در ارتفاعات شیمبار (اندیکا خوزستان) ، مجله پیام باستان‌شناس، سال 12(24)، صص 57 43.
صادقی­راد، مسعود، جوادی­نیا، زهرا (1395). پژوهش­های باستان­شناختی به منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم محوطة باستانی چشمه­چلوار (اندیکا خوزستان)، مجلة پژوهشکدة باستان­شناسی.
صادقی­راد، مسعود، جوادی­نیا، زهرا، شرفی، سیامک (1395). گمانه­زنی به منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم محوطة چشمه­چلوار (اندیکا خوزستان)، گزارشهای پانزدهمین گردهمایی سالانة باستان­شناسی ایران، تهران.
صادقی­راد، مسعود، سلطانی، ایوب، جوادی­نیا، زهرا (1396). راه و کتیبة آستون در تنگ بابا احمد، اندیکا لالی، راههای ایرانی: یادداشتها و مقالاتی دربارة راههای کهن ایران بر مبنای مدارک باستانشناختی و تاریخی، بهکوشش شهرام زارع، تهران.
فخار، زرین، جوادی­نیا، زهرا (1396). راه­های باستانی کُتُک و لَلَر، گذرگاه کوچ­­روها در ارتفاعات جنوبی کوه کَینو (اندیکا، خوزستان)، راههای ایرانی: یادداشتها و مقالاتی دربارة راههای کهن ایران بر مبنای مدارک باستانشناختی و تاریخی، بهکوشش شهرام زارع، تهران.
قبادی، محمدحسن، چرچی، عباس، صفری، حجت الله (1386). ارزیابی مقدماتی خطر زمین لرزه و نشت گاز در شهرستان مسجدسلیمان، مجله علوم دانشگاه شهید چمران، 17، 58-45.
قربانی، محمد صدیق (1394). چشم انداز کارست به مثابة شاخص استقراری در منطقة کامیاران )گذشته و اکنون(، پژوهش­های جغرافیای طبیعی، دورة 47 (4)، صص 531 - 517.
مقصودی، مهران، شرفی سیامک، یمانی، مجتبی، مقدم، عباس، زمانزاده، سید محمد (1394). تغییرات محیطی پس از رخداد زمین‌لغزش کبیرکوه  و تاثیر آن در شکل گیری محوطه های باستانی محدوده دریاچه جایدر، فصلنامه کواترنری ایران، دوره 1 (1)، صص 14-1.
مقصودی، مهران، شرفی، سیامک، یمانی، مجتبی، زمانزاده، سید محمد (1395). تشکیل دریاچه سدی سیمره و تاثیر آن بر الگوی استقرار محوطه های باستانی، فصلنامه کواترنری ایران، دوره 2 (2)، صص 107-93.
مظاهری, خداکرم (1395). شواهد باستان‌شناسی در سن‌سنجی زمین‌لغزش سیمره. مطالعات باستان شناسی، مطالعات باستان شناسی، 8(2)، 165-151.
نیکنامی، کمال الدین، سعیدی هرسینی، محمدرضا، خطیب شهیدی، حمید (1386). تئوریها و تکنیک­های مدلسازی و پیش‌بینی (تخمین) مکانها و پراکنشهای سایت­های پیش از تاریخی در پهندشت های باستان شناختی با کاربرد GIS و رگرسیون لجستیک در حوضه رودخانه گاماسیاب زاگرس مرکزی، مجله ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، دوره 58 (5)، صص 211 تا 193.
یمانی، مجتبـی، گـورابی، ابوالقاسـم، عظیمـی راد، صـمد (1391). زمین لغزش بزرگ سیمره و توالی پادگانه هـای دریاچـه ای، پـژوهش هـای جغرافیـا طبیعـی، 44(3)، 60-43.
References
Donald, M. (1989). Impacts of glacier related landslide on the settlement at Hopar, Karakoram Himalya, annals of glaciology, international glaciological society, 13, Pp 185-188.
Garduño-Monroy VH, Macías JL, Morelli S. (2020). Landslide impact on the archaeological site of Mitla, Oaxaca. Geoarchaeology.; 35: 644–658.
Mortazavi, M., Negari, F. (2010). Past and Present: Human-Environment Interaction in the Bampur Valley, Journal of the Society of South Asian Archaeology, Vol. 2, Pp. 7-13.
Sharafi, S., Ehteshami-Moinabadi, M. & Darvishi, S. (2021). Mechanism of landslide damming in Morzarrin Valley and its consequences, Lorestan Province, western Iran, Landslides, 18, Pp 1823–1832.
Riehl S., Benz, M., Conard, N. J., Darabi, H., Deckers, K., Fazeli, H., Zeidi, M. (2011). Plant Use in Three Pre-Pottery Neolithic Sites of the Northern and Eastern Fertile Crescent: A Preliminary Report, Vegetation History and Archaeobotany, 21 (2), Pp. 95-106.
Roberts, N. J. (2008). Structural and geologic controls on gigantic (>1 Gm3) landslides in carbonate sequences: case studies from the Zagros Mountains, Iran and Rocky Mountains, Canada, A thesis Master of Science in Earth Sciences, University of Waterloo.
Shoaei, Z. (2014). Mechanism of the giant Seimareh Landslide, Iran, and the longevity of its landslide dams. Environment Earth Science, 72(7), 2411-2422.
Van Den Eeckhaut, M., Poesen, J., Vandekerckhove, L., Van Gils, M., Van Rompaey, A. (2010), Human-environment interactions in residential areas susceptible to landsliding : the Flemish Ardennes case study, Royal Geographical Society(AREA), 42(3), Pp. 339-358.