پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

معماری آرامگاه‌های سردابه‌ای دورۀ الیمائی خوزستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مسلم جعفری زاده 1
اسماعیل همتی ازندریانی 2
مهدی رهبر 3
1 دانش آموختۀ دکتری باستان شناسی گرایش دوران تاریخی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه بوعلی سینا، دانشکده هنر و معماری، گروه باستان شناسی
3 عضو سابق هیئت علمی پژوهشکده باستانشناسی، تهران، ایران
10.22034/z.a.r.2024.716181
چکیده
الیماییان از حکومت­ های خودمختار و محلی بودند که طی دوره اشکانیان در جنوب­ غربی ایران، به­ ویژه دشت خوزستان حضور داشتند و صاحب فرهنگ و تمدنی غنی بوده‌اند. آثار متعددی شامل؛ معابد سنگیِ باشکوه، مقابرِ سردابه‌ای پرتکلّف، انبوهی از نگارکندها، سکه‌ها، گچ‌بری‌ها، پیکرک‌ها و مجسمه‌های فلزی از الیمایی­ها بر جای مانده که همگی نشان از توانمندیشان در زمینه‌های اقتصادی، سیاسی و حکومت‌داری است. با توجه به نتایج بررسی­ ها و پژوهش­ های انجام گرفته در دوره الیماییِ خوزستان، همانند سایر نواحی قلمرو اشکانیان سنت­ های تدفینی متعددی وجود داشته است. گونه خاص از تدفین­ های این دوره می­ توان به آرامگاه­های سردابه ­ای اشاره کرد که از محوطه ­های مختلف خوزستان از جمله صالح داوود، محوطه صنعتگران شهر شوش و گلالک شوشتر به ­دست آمده است. در این پژوهش به گونۀ خاصی از آثار دوره الیمایی، یعنی آرامگاه­های سردابه ­ای پرداخته می ­شود و مهم­ترین پرسش های مطرح عبارتند از: ویژگی ­های مشترک معماری آرامگاه­های سردابه ­ای الیمایی کدام ­اند؟ و مهم­ترین دلایل ایجاد آرامگاه­های سردابه ­ای الیمایی در خوزستان چیست؟ ماهیت پژوهش حاضر بنیادی و رویکرد آن توصیفی ـ تحلیلی است؛ روش گردآوری اطلاعات نیز از طریق مطالعات کتابخانه ­ای، شامل استفاده از کتب، گزارش ­ها و برخی مقالات است. نتایج پژوهش نشان می­ دهد این آرامگاه­ها از نظر معماری دارای اشتراکاتی از جمله دسترسی به فضاهای زیرزمینی با ورودی­ های راه پله ­­ای شکل هستند و مصالح اصلی ساخت آن­ها عمدتاً از آجر و ملاط گچ بوده و فضای اصلی آن­ها دارای پوشش قوسی­ شکل است. هم­چنین شواهد نشان می­ دهد که احتمالاً آرامگا­ه­های سردابه­ ای دورۀ الیمایی از سنت تدفینی آرامگاه­های زیرزمینی دوران ایلام میانی متأثر بوده است.
کلیدواژه‌ها
اشکانی
الیمایی
خوزستان
تدفین
آرامگاه سردابه ای

عنوان مقاله English

The architecture of the crypt tombs of the Elymayid period in Khuzestan

نویسندگان English

Moslem Jafarizadeh 1
Esmail Hemati 2
Mehdi Rahbar 3
1 PhD in Archaeology, Department of Archaeology, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Associate Professor in Archaeology, University of Bu-Ali Sina, Hamadan
3 Former faculty member of the Archaeological Research Institute, Tehran, Iran
چکیده English

The Elymaites were one of the autonomous and local governments that were present in southwestern Iran during the Parthian period, especially in the Khuzestan plain, and they had a rich culture and civilization. Several works including; Magnificent stone temples, expensive crypt tombs, a lot of paintings, coins, plaster casts, figures and metal statues of the Elymaites are left, which all show their ability in economic, political and governance fields. According to the results of investigations and researches carried out in the Elymaites period of Khuzestan, like in other regions of Parthian territory, there were many burial traditions. A special type of burials of this period can be mentioned the crypt tombs that were obtained from different areas of Khuzestan, such as Saleh Dawood, the area of artisans of Shush and Gulalak of Shushtar. In this research, a special type of works of the Elymaites period, that is, crypt tombs, is discussed, and the most important questions are: What are the common features of the architecture of the Elymaites crypt tombs? And what are the most important reasons for the creation of Elymaites crypt tombs in Khuzestan? The nature of the current research is fundamental and its approach is descriptive-analytical; The method of collecting information is also through library studies, including the use of books, reports and some articles. The results of the research show that these tombs have common features in terms of architecture, such as access to underground spaces with staircase-shaped entrances, and the main materials used in their construction are mainly brick and plaster mortar, and its main space It has an arc-shaped cover. Also, the evidence shows that probably the crypt tombs of the Elymaites period were influenced by the burial tradition of the underground tombs of the Middle Elam period.

کتابنامه
آمیه، پیر (1384). تاریخ ایلام. ترجمه شیرین بیانی. چاپ چهارم. تهران: دانشگاه تهران.
بزنوال، رولان (1379)،  فن­آوری  تاق خاور کهن، ترجمه سید محسن حبیبی، معاونت حفظ و احیا سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه‌)؛ با همکاری انجمن ایرانشناسی فرانسه در ایران‌.، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور(پژوهشگاه).
پاتس، دانیل (1385). باستان­شناسی ایلام. ترجمه زهرا باستی. تهران: سمت.
پاکزادیان، حسن (1387)، سکه­های الیمایی، پاکزادیان، تهران.
حسینی سربیشه، بهزاد (1394). حکومت الیمایی. تهران: سینه سرخ.
رضایی­نیا، عباس (1383). دستاورد پژوهش­های الیمائی در استان خوزستان. دومین همایش ایران شناسی. تهران، 241-253.
رهبر، مهدی (1376). کاوش باستان­شناسی در گلالک شوشتر. یادنامه گردهمایی باستان­شناسی شوش. تهران. سازمان میراث فرهنگی کشور. 175-208.
رهبر، مهدی (1378). فصل اول کاوش­های باستان شناسی صالح داوود خوزستان. تهران. پژوهشکده باستان شناسی (منتشر نشده).
رهبر، مهدی (1382). فصل دوم کاوش­های باستان­شناسی صالح داوود خوزستان. تهران. پژوهشکده باستان شناسی (منتشر نشده).
رهبر، مهدی (1373). آرامگاه های الیمایی گلالک شوشتر. میراث فرهنگی. تابستان و پاییز. شماره12.
زاگارل، الن، (1386)، باستان‌شناسی پیش از تاریخ منطقۀ بختیاری، ظهور شیوۀ زندگی در ارتفاعات، ترجمه: کوروش روستایی، تهران، سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان چهارمحال و بختیاری.
سرفراز، علی اکبر (1348). شهر تاریخی دستوا در شوشتر. باستان­شناسی و هنر ایران. شماره 4. 79-72.
سرفراز، علی­اکبر (1357). آیا مسجد سلیمان یک محرابه مهری است. . بناهای تاریخی ایران. شماره 1. 41-47.
کالج، مالکوم (1383). اشکانیان (پارتیان). ترجمه مسعود رجب نیا. تهران: هیرمند.
گیرشمن، رومن (1375)، چغازنبیل،( دور اونتاش)، جلد اول و دوم: ترجمه: اصغر کریمی، چاپ اول، تهران: میراث فرهنگی کشور.
محمدی­فر، یعقوب (1387). باستان­شناسی و هنر اشکانی. تهران: سمت.
محمدی­فر، یعقوب، خونانی، (1396)، مروری بر مطالعات الیمایی، پژوهش­های باستان­شناسی ایران 12، 151-174.
مهرکیان، جعفر (1375). پیشینه پژوهش در نگارکندهای سنگی و صخره­ای ایران. باستان­شناسی و تاریخ، سال 10، شماره 2. 54-61.
مهرکیان، جعفر (1395). گزارش کاوش­های کل چندار دره شمی، ادامه فصل سوم کاوش­های باستان­شناسی، پژوهشکده باستان شناسی (منتشر نشده).
نگهبان، عزت الله (1372)، حفاری هفت­تپه دشت خوزستان، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور.
واندنبرگ، لویی؛ شیپمن، کلاوس (1386). نقوش برجستۀ منطقه الیمایی در دوران اشکانی. ترجمه یعقوب محمدی­فر و آزاده محبت خو. تهران: سمت.
هرمان، جورجینا (1373). تجدید حیات هنر ایران باستان. ترجمه مهرداد وحدتی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
یارشاطر، احسان (1380). تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان. ترجمه حسن انوشه. جلد 3. قسمت 2. تهران: امیرکبیر.
References
Boucharlat, R. & Haerinck, E (2011). Tombes d’époque parthe (Chantiers de la Ville des Artisans), (=Mémoires de la Délégation Archéologique en Iran, Tome XXXV. Mission de Susiane). Brill. Leiden/Boston
Chaumont, M. L., 1982, “Recherches sur quelques villes Helléniques de l’Iran occidental”, Iranica Antiqua, vol. XVII, Pp. 147-173.
DeMecqunem, R. (1943). Fouilles De Suse 1933 – 1939, Tome XXIX. Paris.
Demorgan, M. J. (1905). Decouverte Dane Sepulture Achemenide A Suse. MDP. Tome III. Paris.
Henning, W.B., 1951, “The monuments and inscriptions of Tang-I Sarvak”, Asia Major n.s. 2, Pp. 151-198.
Ghirshman, R. (1952). Cinq Campagnes De Fouiless a Suse (1946 – 1951)”, Revue d'Assyriologie et d'archéologie orientale, 46 (1), 1-18.
Girshman, R. (1976). Terrasses sacrees de Barde-e Nechandeh et Masjid-I Solaiman. 2 vol, M.D.I. xlv. Paris, 45.
Highuchi, T. Takura, S (1994). Tombs A and C Southeast Necropolis Syria, Sorveyd in 1990-1992. Publication of research center for Silk Roadology. Vol. 1, Nara Japan.
Ökse, A. T., 2005. Early bronze age chamber tomb complexes at gre virike (period IIA) on the middle euphrates.  Bulletin of the American schools of oriental research, 339(1): 21-46.
Pedde, F., 2010. The Assur Project: The Middle and Neo-Assyrian Graves and Tombs. In Proceedings of the 7th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East (Vol. 12, pp. 93-108). ‏Petrie, C. A. (2002). Seleucid Uruk: An analysis of ceramic distribution.  Iraq, 64: 85-123.
Rahbar, M. (1997). Tombeaux Elyme ens de Gelalak, pre s de Shushtar (Khuzestan). Arche ologia 339, 42 - 43.
Rahbar, M. (2006). Historical Iranian and Greek Relations in Retrospect, in Ancient Greece and Ancient Iran Cross Cultural Encounters. Mohammad reza Darbandi and Antigoini Zournatzi (ed.) International Conference. Athens. 367 -372.
Stein, A. (1940). Old Routes of western Iran, London. Macmillan.
Strabo, Geographica, A. Meineke. Ed. - Strabonis Geographica, 3 Vols, Leipzig.
Wolski, J., 1967, “L'aristocratie Parthe et les commencements du féodalisme en Iran”, Iranica Antiqua, v. VII, Pp. 133-144.

  • تاریخ دریافت 09 مهر 1403