پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

بررسی محوطه های جنوب خراسان در دوران تاریخی (عصر آهن III - ساسانی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموختۀ دکتری باستان شناسی گرایش دوران تاریخی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانش آموختۀ دکتری باستان شناسی دوران اسلامی دانشگاه مازندران، مازندران، ایران
3 دانشجوی کارشناسی ارشد باستان شناسی دانشگاه تهران
چکیده
شرق ایران در مطالعات باستان ­شناسی دهه ­ها و یک قرن گذشته مغفول مانده است و علی رغم مطالعات بسیار اندکی که در مورد یافته ­های آن صورت گرفته، ولی اهمیت این بخش از پهنه ایران فرهنگی را در مطالعات باستان­ شناسی سرزمینی نمودار می­ سازد. حوزۀ فرهنگی شرق ایران که منطبق است بر بخش ­های جنوبی خراسان بزرگ و مناطقی از شمال سیستان، بستر وقایع تاریخی مهمی بوده است. خراسان جنوبی در درازای تاریخ، فراز و نشیب­ های بسیاری را سپری کرده و در دوران تاریخی به ­عنوان بخشی از ایالت اَریه و در دوران اسلامی با عنوان قهستان/کوهستان شناخته می­ شده است. چارچوب جغرافیایی و سیاسی فعلی منطقه متشکل از مناطق کویری در نیمه جنوبی و غربی و بخش ­هایی از شرق است و بخش­ های شمالی و مرکزی آن را بیشتر کوه­ها و دشت ­های میان­کوهی تشکیل می ­دهد. خراسان جنوبی در دوران تاریخی به دلیل قرار گرفتن در مسیر ارتباطی ایالت­ های شرقی شاهنشاهی و قرار گرفتن بین دو محدوده جغرافیایی و سیاسی مهم چون زَرَنکه/سیستان و خراسان/پارت نقش مهمی در تحولات سیاسی این دوران داشته و بررسی داده ­ها و شواهد باستان ­شناختی به جامانده از این دوران، این مهم را تائید می­ کند. بافت جغرافیایی این منطقه و قرار گرفتن در میانه ایالت­ های شرقی ایرانشهر باعث گردیده تا این محدوده در دوران تاریخی به­ عنوان حلقه ارتباطی میان شرق و مرکز شاهنشاهی و در دوران اسلامی به عنوان دروازه خراسان و انبار غله ایران به حساب آید. پژوهش به روش توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر منابع میدانی و کتابخانه ­ای نگاشته شده است. پژوهش انجام شده با هدف مطالعۀ شواهد باستان­ شناختی به­ دست آمده از دوران تاریخی (عصر آهن III - ساسانی) در محدودۀ سیاسی خراسان جنوبی انجام گرفته و در تلاش است به این پرسش ­ها پاسخ دهد؟ 1- بیشترین پراکنش محوطه ­ها در چه بازة زمانی عصر آهن در منطقه خراسان جنوبی است؟ 2- ارتباطات فرهنگی منطقه خراسان جنوبی با کدام مناطق بوده است؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Investigating the sites of South Khorasan in the historical period (Iron Age III - Sassanid)

نویسندگان English

Mohammad Farjami 1
Ali Asqar Mahmoodi Nasab 2
Hosein Rezvani Moghadam 3
2 PhD in archaeology
3 Master student of Archeology University of Tehran
چکیده English

The east of Iran has been neglected in archeology studies for the past decades and a century, and despite the very few studies that have been done on its findings, it shows the importance of this part of cultural Iran in territorial archeology studies. The cultural domain of eastern Iran, which corresponds to the southern parts of Greater Khorasan and areas of northern Sistan, has been the site of important historical events. South Khorasan has experienced many ups and downs throughout history and was known as a part of the Aryeh state in the historical era and as Qohestan in the Islamic era. The current geographical and political framework of the region consists of desert areas in the southern and western half and parts of the east, and the northern and central parts are mostly mountains and intermountain plains. South Khorasan in the historical period, due to being on the communication path of the eastern states of the empire and being located between two important geographical and political areas such as Zaranke/Sistan and Khorasan/Parth, played an important role in the political developments of this era, and the study of archaeological data and evidence The remnants of this era confirm this importance. The natural and geographical texture of this region and its location in the middle of the eastern states of Iranshahr have made this area to be considered as a link between the east and the imperial center in the historical period and as the gate of Khorasan and the grain storehouse of Iran in the Islamic period. The research is written in a descriptive-analytical method based on field and library sources. The purpose of the research is to study and examine the findings and archaeological evidence obtained from the historical period (Iron Age III - Sassanid) in the political area of South Khorasan and it is trying to answer these questions. 1- What is the most distribution of sites in the Iron Age in South Khorasan region? 2- South Khorasan region had cultural connections with which regions?

کتابنامه
آیتی، محمدحسین (1371)، بهارستان در تاریخ و تراجم رجال قاینات و قهستان، چاپ2، مشهد، دانشگاه فردوسی.
ابن­­اثیر، عزالدین (1385)، تاریخ کامل- جلد 4، ترجمه سیدمحمدحسین روحانی، چاپ سوم، تهران، اساطیر.
ابن­حوقل (1366)، سفرنامه ابن حوقل/ایران در صوره الارض، به تصحیح جعفر شعار، چاپ دوم، تهران، سپهر.
ابن­خردادبه، عبیدالله بن عبدالله‏ (1371)، المسالک و الممالک، ترجمه سعید خاکرند، چاپ اول، تهران، موسسه مطالعات و انتشارات تاریخی میراث ملل.
ابن­رُسته (1365)، الاعلاق النفیسه، ترجمه و تصحیح حسین قره چانلو، تهران، امیرکبیر.
ابن­فقیه همدانی (1349)، مختصرالبلدان، تصحیح و ترجمه ح، مسعود، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
اسماعیلی، نیره (1400)، بررسی و تحلیل گونه شناختی سفال­های مکشوفه از تپه سورگ بیرجند، پایان نامه کارشناسی ارشد باستان شناسی، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند.
اشمیت، اریش 1342، تخت جمشید: بناها، نقش­ها، نبشته­ها، ترجمه عبدالله فریار، تهران، علمی و فرهنگی.

اصطخری، ابواسحق ابراهیم بن محمد (1373)، المسالک و الممالک، به کوشش ایرج افشار، تهران، موقوفات افشار.

بهداد، لیلا (1391)، بررسی روشمند تپه مود سربیشه، پایان­نامۀ کارشناسی­ارشد در گروه باستان­شناسی دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی.
مولف ناشناخته (1381)، تاریخ سیستان، به تصحیح ملک­الشعرا بهار، چاپ اول، تهران، معین.
حاجی­پور، میثم؛ مودی، محسن؛ شرفی، حسین؛ اسحاقی­نسب، محسن و مهرانی، مریم (1393)، توانمندی­ها، پتانسیل­ها و فرصت­های سرمایه­گذاری خراسان جنوبی، اداره کل امور اقتصادی و دارایی خراسان جنوبی، چاپ اول، بیرجند، چهاردرخت.
حبیبی، عبدالحی(1367)، تاریخ افغانستان بعد از اسلام، چاپ سوم، تهران ، دنیای کتاب.
حسن­آبادی، علی (1375)، گزارش بررسی باستان­شناسی شهرستان قائنات، جلد اول، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
حسنی، میرزا محمد (1391)، «سنگ­نگاره پارتی کال­جنگال بیرجند»، پژوهش­نامه تاریخ، سال هفتم، شماره 28، صص، 58 43.
خاراکسی، ایزیدور (1381)، کاروانسراهای اشکانی، ترجمه از یونانی به انگلیسی، ویلفرد شوف، ترجمه همایون صنعتی، کرمان، بی نا.
دانا، محسن (1398)، «سنت­های سفالی اواخر عصر آهن و هخامنشی در شرق ایران، مجموعه مقالات همایش بین المللی عصر آهن در غرب ایران و مناطق همجوار، به کوشش یوسف حسن­زاده، علی اکبر وحدتی و زاهد کریمی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، صص، 410 392.
دانا، محسن (1395)، گزارش کاوش تپه تخچرآباد فصل دوم، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی.
دانا، محسن (1396)، گزارش کاوش تپه تخچرآباد فصل سوم، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی.
دانا، محسن (1397)، گزارش کاوش تپه تخچرآباد فصل چهارم، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی.
دانا، محسن (1388)، گزارش کاوش تپه تخچرآباد، فصل نخست، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی.
دانا، محسن (1394)، «گزارش مقدماتی کاوش در تپه تخچرآباد بیرجند: محوطه­ای از آغاز دوران تاریخی در شرق ایران»، پژوهش­های باستان­شناسی مدرس، سال ششم و هفتم، شماره 12 و 13، صص، 71 59.
دانا، محسن؛ رافعی، رضا؛ محمودی نسب، علی اصغر؛ صدیقیان، حسین و میکزاد، میثم (1400)، «قلعه اسرار: محوطه‌ای نویافته از عصر آهن جدید و هخامنشی در شرق ایران»، خراسان نامک: مقالات باستان شناسی، تاریخ و معماری خراسان در نکوداشت مقام علمی استاد رجبعلی لباف خانیکی، گرداوری و تدوین، میثم لباف خانیکی و همکاری محمدمهدی امینی قمی، تهران، خانه اندیشمندان علوم انسانی.
دانا، محسن؛ نصرآبادی، علیرضا و شریفان، هادی (1395)، «قلعه نهبندان: شواهدی از دوره اشکانی در شرق ایران،» مطالعات باستان­شناسی، دوره هشتم، شماره یک، صص، 37 56.
رضایى، جمال (1381)، بیرجندنامه - بیرجند در آغاز سده چهاردهم خورشیدى، تهران، هیرمند.
رضایی، جمال و کیا، صادق (1320)، «گزارش نوشته­ها و پیکرهای کال جنگال»، ایران کوده، شماره 14، انجمن ایرانویج.
زعفرانلو، رقیه (1382)، گزارش گمانه­زنی و تعیین حریم محوطه شاه ولی، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
زعفرانلو، رقیه (1383)، گزارش گمانه­زنی و تعیین حریم تپه قلعه گیو، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
زهبری، زهره (1391)، مطالعه نمونه­های سفالین مکشوفه از محوطه­ی هخامنشی دهانه­غلامان، پایان­نامه کارشناسی­ارشد باستان­شناسی، دانشکده هنر و ادبیات، دانشگاه سیستان و بلوچستان.
زهبری، زهره، رضا مهرآفرین، سیدرسول موسوی­حاجی (1393)، «معرفی لیوان­های بومی محوطه هخامنشی دهانه­غلامان»، پیام باستان­شناس، سال یازدهم، شمارۀ 22، صص، 77-57.
سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح (1388)، فرهنگ جغرافیایی آبادی­های کشور، استان خراسان جنوبی شهرستان بیرجند، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
سایکس، سرپرسی (1336)، سفرنامه سرپرسی سایکس یا ده هزار میل در ایران، ترجمه حسین سعادت نوری، تهران، کتابخانه ابن سینا.
سعیدزاده، سیدمحسن (1371)، تاریخ قاین، قاین، مولف
سیستانی، ملک شاه حسین (1344)، احیاءالملوک، به کوشش منوچهر ستوده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
شارپ، نورمن(1346)، فرمان­های شاهان هخامنشی، تهران، پازینه.
شاطری، مفید (1385)، «گذاری بر جغرافیای تاریخی قهستان»، مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان، سال اول، شمارة اول، صص، 66 50.
صابرمقدم، فرامرز (1381)، گزارش ثبتی تپه قلعه چهارفرسخ نهبندان، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
صدیقیان، حسین (1393)، گزارش بررسی باستان­شناختی شهرستان خوسف، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
صدیقیان، حسین (1394)، گزارش بررسی باستان­شناختی بخش­های قهستان و گزیک شهرستان درمیان، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
صدیقیان، حسین و نیکزاد، میثم (1401)، سیمای باستان­شناسی خوسف، خرم آباد، دانشگاه لرستان.
صدیقیان، حسین؛ نیکزاد، میثم؛ حیدری دستنائی، محسن و سبزی دوآبی، موسی (1400)، «ارزیابی نقش عوامل محیطی در شکل­گیری استقرارهای اشکانی نمونه موردی شهرستان خوسف»، پژوهشنامه خراسان بزرگ، شماره 42، بهار 1400، صص، 122-107.
طبری، محمد بن جریر (1375)، تاریخ طبری یا تاریخ الرسل الملوک جلد 5 و 11، ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ چهارم، تهران، اساطیر.
عباس­زاده، حسین (1374)، پژوهشی بر آثار و بناهای تاریخی ناشناخته شهرستان قائنات و اهمیت آنها از دیدگاه باستان­شناسی، پایان نامه کارشناسی ارشد باستان­شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.
عریان، سعید (1392)، راهنمای کتیبه­های ایران میانه (پهلوی پارتی)، تهران، علمی.
عسکری­چاوردی، علیرضا و پیر فرانچسکو کالیری (1393)، سکونت­گاهایی روستای از دوره­های هخامنشی و فراهخامنشی، محوطه 76 و77 تنگ بلاغی پاسارگاد، چاپ اول، شیراز، دانشگاه شیراز.
عطائی، محمدتقی (1383)، معرفی سفال هخامنشی حوزه فارس: بررسی روشمند طبقه­بندی­شده باروی تخت­جمشید، پایان­نامۀ کارشناسی­ارشد باستان­شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.
عنانی، بهرام (1390)، بررسی باستان­شناسی بخش مرکزی شهرستان سرایان، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
عنانی، بهرام (1395)، گزارش بررسی باستان­شناسی بخش نیم­بلوک شهرستان قاین، بیرجند، بایگانی ادارة کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، ().
عنانی، بهرام (1395)، گزارش بررسی باستان­شناسی بخش نیم­بلوک شهرستان قائنات، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی.
فاگل سانگ، ویلم (1397)، هخامنشیان بر مبنای مدارک ایران شرقی، ترجمه خشایار بهاری، تهران، فرزان روز.
فرای، ریچارد نلسون (1345)، «سنگ نبشته پارتی کال جنگاه»، فرهنگ ایران باستان، دوره چهارم، مهر 1345، شماره 1، صص، 41 38.
فرجامی، محمد (1385)، پرونده ثبت قلعه دختر بیدسک، شهرستان درمیان، بیرجند بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی.
فرجامی، محمد (1392)، گزارش بررسی باستان­شناختی شهرستان سربیشه، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی.
فرجامی، محمد (1399)، مطالعات باستان­شناختی منظر فرهنگی خراسان جنوبی در دوران تاریخی (اشکانی و ساسانی)، رسالۀ دکتری باستان­شناسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران.
فرجامی، محمد (1401)، «نگاهی به الگوهای استقرارگاهی و سنت­های سفالگری دورۀ هخامنشی و پساهخامنشی در خراسان جنوبی»، جامعه باستان شناسی ایران، ش،3، صص، 73-50.
فرجامی، محمد و علی­اصغر محمودی­نسب (1402)، «استقرارگاهای دوران تاریخی در شاه‌کوهِ شهرستان نهبندان خراسان جنوبی (محوطه‌های آتشکده، کلاته بَل بَتو و گورستان تاسکا)»، پیام باستان­شناس، دورة 15، شمارة 29، صص. 59-78.
فرجامی، محمد و علی­اصغر محمودی­نسب (1393)، بررسی باستان­شناختی بخش­های زهان و شاسکوه شهرستان زیرکوه خراسان جنوبی، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
فرجامی، محمد و علی­اصغر محمودی­نسب (1398)، فصل اول کاوش باستان­شناسی محوطه گبری مود شهرستان سربیشه، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی ،گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
فرجامی، محمد و علی­اصغر محمودی­نسب (1399)، فصل دوم کاوش باستان­شناسی محوطه گبری مود شهرستان سربیشه، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
فرجامی، محمد و علی­اصغر محمودی­نسب (1400)، فصل سوم کاوش باستان شناسی محوطه گبری مود شهرستان سربیشه، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی ،گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
فرجامی، محمد و محمودی نسب علی اصغر (1402)، «درآمدی بر شیوه­های تدفین­ پیشااسلامی در استان خراسان جنوبی»، جامعه باستان­شناسی ایران، شماره 4، صص، 88-69.
فرزین، سامان (1395)، تحلیل تطبیقی تغییرات فرهنگی-زیستی دشت سیستان ایران در دوران تاریخی و اسلامی بر اساس مدل‌های استقرار، رساله دکتری باستان­شناسی، دانشکده هنر و معماری دانشگاه مازندران.
قدامه بن جعفر (1370)، الخراج، ترجمه حسین قره چانلو، تهران، البرز.
قربانی، حمیدرضا و صادقی، سارا (1400)، «بررسی و معرفی کتیبه­های نقر شده روی سنگ­نگاره­های استان خراسان جنوبی»، خراسان نامک: مقالات باستان­شناسی، تاریخ و معماری خراسان در نکوداشت مقام علمی استاد رجبعلی لباف خانیکی، گردآوری و تدوین، میثم لباف­خانیکی و همکاری محمدمهدی امینی قمی، تهران، خانه اندیشمندان علوم انسانی.
قلی­نژاد، مستنصر (1394)، گزارش بررسی باستان­شناسی بخش مرکزی شهرستان قاین، بیرجند، بایگانی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
قلی­نژاد، مستنصر (1394)، گزارش بررسی باستان­شناسی دهستان زیرکوه، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
قلی­نژاد، مستنصر (1395)، گزارش بررسی باستان­شناسی بخش سده شهرستان قاین، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
کرزن، جورج ناتانیل (1373)، ایران و قضیه ایران، جلد 1 و 2، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، علمی و فرهنگی.
کولسنیکف، آ (1389)، ایران در آستانه سقوط ساسانیان، ترجمه محمدرفیق یحیایی، تهران، آگاه.
گرگانی، فخرالدین اسعد (1389)، ویس و رامین، به تصحیح محمد روشن، چاپ4، تهران، صدای معاصر.
لباف خانیکی، رجبعلی (1377)، تعیین حریم و گمانه زنی تپه ته کندوک کلاته سلیمان، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
لباف خانیکی، رجبعلی، بشاش، رسول (1373)، سلسله مقالات پژوهشی سنگ نگاره لاخ مزار بیرجند، چاپ اول، تهران: سازمان میراث فرهنگی.
لباف خانیکی، میثم (1396)، "تاملی بر تاریخ و آثار فرهنگی هپتالیان در ایران عصر ساسانی،" پژوهش­های تاریخی، دوره جدید، سال نهم، شماره 4، شماره پیاپی 36، زمستان، 1396، صص، 139 161.
لباف خانیکی، میثم و فرجامی، محمد، (1400)، «سبک‌های بومی و منطقه‌ای در سفال‌های اشکانی-ساسانی شرق ایران با تکیه بر نویافته‌های سفالین دشت نه و درۀ چهارفرسخ (شهرستان نهبندان، استان خراسان جنوبی)»، مطالعات باستان­شناسی، دوره 13، شماره 3، ص، 32-1.
لباف­خانیکی، رجبعلی (1377)، «قهستان خاستگاه ساگارتیان»، کتاب پاژ، س4، ش3، صص، 78 85.
لباف­خانیکی، رجبعلی، (1387)، گزارش فصل اول کاوش باستان­شناسی مسجدجامع کهن قائنات، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
لباف­خانیکی، رجبعلی (1391)، گزارش فصل دوم کاوش باستان­شناسی مسجدجامع کهن قائنات، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
لباف­خانیکی، رجبعلی (1377)، گزارش گمانه زنی به منظور تعیین عرصه و حریم محوطه گبری مود - سربیشه، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
لباف­خانیکی، رجبعلی (1386)، گزارش گمانه زنی به منظور تعیین عرصه و حریم شهر کهن قاین، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
لوکونین، و، گ (1350)، تمدن ایران ساسانی، ایران در سده­های سوم تا پنجم میلادی، ترجمه عنایت الله رضا، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
محمودی­نسب، علی اصغر؛ موسوی حاجی، سیدرسول؛ فرجامی، محمد و معروفی اقدم، اسماعیل (1401)، «شکل­گیری و توسعه شهر بیرجند با استناد به قرائن تاریخی و شواهد باستان­شناختی»، اثر، دوره 43، شماره 1، صص، 194-174.
مرادزاده، کاظم؛ ظهوریان، مریم؛ کوهستانی، حسین و فرجامی، محمد (1399)، «طبقه­بندی و تحلیل گونه­شناختی سفالینه­های تپه مود B شهرستان سربیشه- خراسان جنوبی»، جستارهای باستان‌شناسی ایران پیش از اسلام، جلد 5، شماره 2، شماره پیاپی 10، پاییز و زمستان، صص، 93-112.
مستوفی، حمدالله (1362)، نزهة القلوب، به تصحیح گای لسترنج، چاپ اول، تهران، دنیای چاپ.
مقدسی، محمد بن احمد (1361)، أحسن التقاسیم، جلد 2، ترجمه على نقى منزوى‏، چاپ اول، تهران، شرکت مولفان و مترجمان‏.
مکانیکی، جواد (1383)، «نگاهی به جغرافیای تاریخی بیرجند با تاکید بر نقش عوامل ژئوپولوتیکی»، ادبیات و علوم انسانی - دانشگاه بیرجند، شماره 4، صص 174-159.
مکوندی، لیلا؛ دانا، محسن و رافعی، رضا (1400)، "چالش‌های گاه‌نگاری و کاربری سفال‌های مهرشده، مطالعۀ موردی نمونۀ قلعه‌اسرار قهستان،" مطالعات باستان­شناسی پارسه، سال5، شماره 17، صص، 109-95.
نصرآبادی، علیرضا (1381)، گزارش ثبتی ارگ طبس مسینا شهرستان درمیان، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
نصرآبادی، علیرضا (1385)، گزارش بررسی و شناسایی آثار تاریخی قاین، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری خراسان جنوبی.
نصرآبادی، علیرضا (1385)، گزارش ثبتی تپه قلعه کهنه خوگ شهرستان قائنات، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
نصرآبادی، علیرضا (1384)، گزارش گمانه­زنی و تعیین حریم تپه قلعه چهارفرسخ، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
نصرآبادی، علیرضا (1384)، گزارش گمانه­زنی و تعیین حریم محوطه تاریخی کلاته شاهپوری، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
نقوی، نقیب، (1367)، «نهبندان از کهن­ترین شهرهای خراسان»، تحقیقات جغرافیایی، ش11، صص، 149-126.
هادی­نیا محمدرضا؛ ضیائی، ایرج؛ سورگی، محمدباقر؛ ولی پور، محمد؛ مرادی، غلامعلی و طالبی، علی محمد، (1393)، جغرافیای استان خراسان جنوبی، تهران، دفتر تالیف کتب درسی.
هاشمی زرج آباد، حسن (1391)، بررسی باستان­شناختی بخش شوسف شهرستان نهبندان، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
وحدتی، علی­اکبر (1399)، «عصر آهن قدیم در شرق ایران»، مجموعه مقاله‌های نخستین همایش دوسالانه بین‌المللی انجمن علمی باستان­شناسی ایران، به کوشش سیدمهدی موسوی کوهپر، شاهین آریامنش، مجید منتظرظهوری و مرتضی خانی­پور، تهران، آریارمنا صص. 220-165.
ویسهوفر، یوزف (1380)، ایران باستان، ترجمۀ مرتضی ثاقب­فر، تهران، ققنوس.
یاری اردکول, علیرضا؛ سیدعلی ابطحی؛ علی اکبر کامگارحقیقی و حسین توکلی (1384)، «بررسی اثرات خواص فیزیکوشیمیایی خاک بر پراکنش گونه­های گیاهی در منطقه جنوب خراسان-زیرکوه قاین»، نهمین کنگره علوم خاک ایران، تهران، مرکز تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری کشور.
یاقوت حموی، (1380)، معجم البلدان جلد اول، بخش نخست، ترجمه علینقی منزوی، چاپ اول، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور.
یوسفی، صاحب (1389)، گمانه­زنی به منظور تعیین حریم تپه خرگوشی طبس مسینا، شهرستان درمیان، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی.
یوسفی، صاحب (1387)، گزارش گمانه­زنی به منظور تعیین حریم محوطه کندری، بیرجند: بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
یوسفی، صاحب (1389)، گزارش گمانه­زنی به منظور تعیین عرصه و حریم محوطه دوکوهه خوسف، خراسان جنوبی، بیرجند، بایگانی اداره کل میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی خراسان جنوبی.
ییت، چارلز ادوارد، (1365)، خراسان و سیستان، سفرنامه کلنل ییت به به ایران و افغانستان، ترجمه قدرت الله روشنی زعفرانلو و مهرداد رهبری، تهران، یزدان.
References
Askari Chaverdi, A. and P. F. Callieri (2009), “Achaemenid and post-Achaemenid remains at TB 76 and TB 77”, ARTA 2009.004. http://www.achemenet.com.
Boroffka, N., G. O. Sverchkov and M. Leonid (2013), “The Jaz II and III period pottery, classification and chronology viewed from Bandykhan, southern Uzbekistan”, in Pottery Chronology of the Early Iron Age in Central Asia, Kazimierz, ed.: Marcin Wagner Michałowski Foundation, Institute of Archaeology, University of Warsaw, pp. 49–74.
Dyson, R. H (1999), “The Achaemenid painted pottery of Hasanlu IIIA”, Anatolian Studies 49, pp. 101-110.
Eilers, W. (2011), “Asagarta”, Encyclopædia Iranica, II/7, p. 701, available online at http://www.iranicaonline.org/articles/asagarta.
Franke, U. and T. Urban (2017), Ancient Herat 2: Research Reports of The German-Afghan Archaeological Mission to Herat, Staatliche Museen zu Berlin-Preuthischer Kulturbesitz and Ancient Herat Project.
Genito, B. (1990), “The most frequent pottery types at Dahan-E-Gholaman (Sistan) and their spatial variability”, South Asian Archaeology, part 2, Rome, Institute Italiano per il medio ed estremo oriente, LXVI, pp. 587-604.
Helms, S. (1997), Excavations at Old Kandahar in Afghanistan 1976-1978, Conducted on behalf of the Society for South Asian Studies (Society for Afghan Studies), Stratigraphy, pottery and other finds, BAR Publishing.
Kawami, T. (1992), Ancient Iranian Ceramics, The Arthur M. Sachler Foundation, New York.
Lhuillier, J., A. Dupont-Delaleuf, O. Lecomte and J. Bendezu-Sarmiento (2013),The middle Iron Age in Ulug Depe: a preliminary typo-chronological and technological study of the Yaz II ceramic complex”, In Pottery and Chronology of the Early Iron Age in Central Asia, ed.: Marcin Wagner, Insitute of Archaeology, University of Warsaw Kazimierz Michałowski Foundaion, Warszawa.
Pourshaiati, P (1998), Local Histories of khorasan and the pattern of Arab Settlement, Studia Iranica, Vol. 27, pp. 41-81.
Ricciardi, V (1980),Archaeological survey in the Upper Atrek valley (Khorassan. Iran), preliminary report”, Mesopotamia XV, pp. 51-72.
Sajjadi, S. M. S, Saber Moghaddam, F. (2004), “Peintures et gravures murales découvertes à Dahan-e-Gholâmân, Sistân”, Studia Iranica, Vol. 33, No. 2, pp. 285-296.
Schoff, W. H., (1914), Parthian Stations, by Isidore of Charax, an Account of the Overland Trade Route Between the Levant and India Iin the first Centuy B.C., The Greek text with A translation and commentary, Transcribed from the Original London Edition.
Vahdati, A. (2015), “Preliminary report on the archaeological survey in Esfarāyen county, northeastern, Iran”, AMIT 47, pp. 261 – 287.