پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

عصر مفرغ زاگرس مرکزی با تمرکز بر پیش‌کوه غربی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
حمزه قبادی زاده
استادیار گروه باستان شناسی دانشگاه رازی، کرمانشاه، رازی، ایران
10.22034/z.a.r.2024.716134
چکیده
عصر مفرغ زاگرس مرکزی یکی از مهم­ترین ادوار باستان­ شناختی زاگرس مرکزی، هم از نظر میزان گستره زمانی و حوزه توزیع و هم تعداد زیاد محوطه ­های استقراری و گورستان است. در این میان حوزه پیش­کوه غربی با مرکزیت دشت کوهدشت یکی از مناطقی است که در دوره مفرغ کمتر مورد مطالعه قرار گرفته است. این مقاله بر فعالیت­ های باستان­ شناسی صورت گرفته توسط پژوهش­گران مختلف استوار است و تلاش دارد به وضعیت و الگوهای استقراری محوطه­ های عصر مفرغ این حوزه از زاگرس مرکزی بپردازد. بخش درب ­گنبد شهرستان کوهدشت توسط نگارنده بررسی شده و از محوطه ­های شناسایی شده توسط سایر پژوهش­گران صرفاً برای تحلیل­ های آماری استفاده شده است. در مجموع 104 محوطه­ شناسایی شده توسط پژوهش­گران دیگر و نگارنده از دوره مفرغ در این مقاله مورد بررسی قرار گرفت. در این پژوهش با بهره ­گیری از نتایج مطالعات میدانی، کتابخانه­ ای و شیوۀ توصیفی- تحلیلی به دلایل مکان­ گزینی و الگوهای مختلف استقراری محوطه ­های دورۀ مفرغ در حوزۀ پیش­کوه غربی پرداخته شد. الگوهای مختلفی که باعث مکان­ گزینی محوطه ­های عصر مفرغ شده، در این مقاله مورد بررسی قرار گرفته است. علاوه بر الگوهای استقراری، به تبیین مرزبندی ­های فرهنگی درون­ منطقه ­ای حوزه زاگرس مرکزی در دورۀ مفرغ نیز پرداخته شد. پرسش اصلی مقاله این است که پراکنش محوطه ­های عصر مفرغ حوزه مورد مطالعه پیرو چه الگو یا الگوهایی است؟ در نتیجه مشخص شد که محوطه‌های عصر مفرغ پیش­کوه غربی هم در تعداد و هم وسعت نسبت به دوره قبل افزایش پیدا کرده ­اند. هم­چنین الگوهایی مانند شکل ­گیری گورستان و استقرار در یک بافت استقراری و وجود برخی محوطه ­های کلیدی و بزرگ در مرکز هر دشت میان­ کوهی که می­ تواند نقش محوطه مرکزی را برای دیگر محوطه ­های اقماری داشته باشد، از دیگر الگوهای مورد توجه در پیش­کوه غربی است.
کلیدواژه‌ها
زاگرس مرکزی
پیشکوه غربی
عصر مفرغ
گودین III
الگوهای استقراری

عنوان مقاله English

Bronze Age of Central Zagros with a focus on the Western Pish-E Koh

نویسنده English

Hamzeh Ghobadizadeh
Assistant Professor, Department of Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran
چکیده English

The Bronze Age of Central Zagros is one of the most important archaeological periods of Central Zagros, both in terms of the time and distribution field, as well as the large number of settlements and cemeteries. The western Pish-E Koh site, with the center of the Kouhdasht plain, is one of the sites that have been less studied in the Bronze Age. This article is based on the archaeological activities carried out by archaeologists and tries to deal with the settlement patterns of Bronze Age sites in this region of Central Zagros. DarbGonbad district of Kouhdasht was surveyed by the author and the sites identified by other archaeologists were used only for statistical analysis. 104 sites identified by other researchers and the author from the Bronze Age were examined in the article. In this research, using the results of field, library and descriptive-analytical studies, the reasons for localization and the settlement patterns of the sites of the Bronze Age in the western Pish-E Koh were discussed. In addition to settlement patterns, the explanation of the intra-regional cultural of the central Zagros basin in the Bronze Age was also discussed. The main question of the article is, what patterns does the distribution of Bronze Age sites in the studied site follow? As a result, it was found that the Bronze Age sites of the western Pish-E Koh have increased both in number and size compared to the previous period. Also, patterns such as the formation of a cemetery and settlement in a settlement context and the presence of some key and large sites in the center of each mountainous plain can play the role of the central sites.

کتابنامه
امیری، مصیب (1389)، کاوش نجات­بخشی تپه چیا سبز در حوزة سد سیمره، مرکز اسناد پژوهشکدة باستان­شناسی کشور (منتشر نشده).
ایزدپناه، حمید 1363، آثار باستانی و تاریخی لرستان، انتشارات آگاه، تهران.
حسن­پور، عطا (1389)، کاوش نجات­بخشی محوطة قلعه گبری، مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی کشور (منتشر نشده).
حسن­پور، عطا، (1391)، فصل دوم کاوش باستان­شناختی محوطه باستانی قلعه گوری رماوند (حوزه سد سیمره، بخش کوهنانی، شهرستان کوهدشت)، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان.
خدیش، پوریا، 1386، گزارش حفاری لایه­نگاری تپه توبره ریز، میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان لرستان (منتشر نشده).
دارابی، حجت (1388)، کاوش نجات­بخشی تپه چیاسبز شرقی در حوضة سد سیمره، مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی کشور (منتشر نشده).
دهقانی­فرد، حسن، 1386، گزارش بررسی و شناسایی آثار باستانی و تاریخی شهرستان کوهدشت؛ فصل دوم برسی و شناسایی آثار باستانی شهرستان کوهدشت: بخش­های مرکزی، طرهان و کونانی، مرکز اسناد پژوهشکده باستان­شناسی باستان­شناسی کشور (منتشر نشده).
رشیدی، مصطفی، 1398. گزارش تعیین عرصه و پیشنهاد حریم محوطه سرخ دم لری کوهدشت، لرستان، آرشیو پژوهشکده باستان­شناسی (منتشر نشده)
شیشه­گر، آرمان (1384)، گزارش کاوش محوطه باستانی سرخ دُم لکی کوهدشت لرستان، فصل دو تا ششم 1379-1383 تهران: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، معاونت پژوهشی، پژوهشکده باستان­شناسی.
صراف، محمدرحیم (1348)، گزارش بررسی بخش رومشگان، مرکز اسناد میراث فرهنگی استان لرستان (منتشر نشده).
علی­بیگی، سجاد، 1389، گزارش بررسی باستان شناختی حوضۀ آبگیر سد کران بزان، آرشیو پژوهشکدۀ باستان­شناسی (منتشر نشده).
علی­بیگی، سجاد و کمال­الدین نیکنامی، 1393، بررسی باستان­شناختی دره کران بزان، زاگرس مرکزی، پژوهش­های باستان­شناسی ایران، شماره 6، دوره چهارم، صص 7-26.
قبادی­زاده، حمزه، 1399، گزارش بررسی و شناسایی باستان­شناسی دهستان­های کشماهور و بلوران بخش درب­گنبد شهرستان کوهدشت، استان لرستان، مرکز اسناد پژوهشکده باستان­شناسی باستان­شناسی کشور (منتشر نشده).
لشکری، آرش؛ عبدی، کامیار؛ گراوند، مرتضی؛ زینیوند، محسن، 1390. گزارش کاوش نجات­بخشی محوطۀ برزقاوله، آرشیو پژوهشکده باستان شناسی (منتشر نشده).
مرادی بابک (1386)، بررسی باستان­شناختی غار و پناهگاه­های صخره­ای کوهدشت، مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی لرستان (منتشر نشده).
مقدم، عباس (1388) کاوش نجات بخشی محوطه چم­قوله حوزة سد سیمره، مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی کشور (منتشر نشده).
مظاهری، خداکرم و قبادی­زاده، حمزه (1400)، موره­کن: شواهدی از گروه­بندی­های درون منطقه­ای دوره مفرغ میانه در زاگرس مرکزی، فرهنگ ایلام، دوره 22 شماره 72 و 73. صص 73-95.
مهریار، محمد و کبیری، احمد (1360)، بررسی بخش طرحان و کوهنانی، مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی کشور (منتشر نشده).
References
Alibaigi,S., K. Niknami, M. Heydari, M. Nikzad, M. Zainivand, S. Manhobi, S. Mohammadi Qasrian, M. Khalili & N. Islami (2011),  Palaeolithic open-air sites revealed in the Kuran Buzan valley, Central Zagros, Iran, Antiquity, Project Gallery.
Contenau, G. And Ghirshman, R. 1935. Fouilles De Tepe Giyan, Paris: P. Geuthner.
Goff, M. C., 1968. “Luristan in the first half of the first Millennium B.C, A preliminary report on the first seasons Excavations at Babajan and associated surveys in the Easter pish-ikuh”, Iran, 6: 105-134.
Goff, M. C., 1969. “Excavations at Babajan Tepe, 1967, Second preliminary report”, Iran, 7: 130-195.
Goff, M. C., 1970. “Excavations at Babajan Tepe, 1968. Third preliminary report”, Iran, 8: 141-156.
Goff, M. C., 1971, “Luristan before the Iron Age.” Iran, Vol. 9, Pp. 131-152.
Goff, M. C., 1976. “Excavations at Bābā Jān: The Bronze Age Occupation”, Iran, Vol. 14: 19-40.
Goff, M. C., 1977. “Excavations at Baba Jan: The Architecture of the East Mound, Levels II and III”, Iran, Vol. 15: 103-140.
Goff, M. C., 1978. “Excavations at Baba Jan: The Pottery and Metal from Levels III and II”, Iran, Vol. 16: 29-65.
Goff, M. C., 1985. “Excavations at Baba Jan: The Architecture and Pottery of Level I”, Iran, Vol. 23: 1-20.
Henrickson, R., 1987. “Godin III & the chronology of central western Iran circa 2600- 1400 B.C.” in: The Archaeology of Western Iran. F. Hole, (Ed.). 205-227.Washington DC: Smith Sonian institution press.
Henrickson, R., 1991. Ceramics VI-VII, The Broze Age in North Western, western and south western Persia. Encyclopaedia Iranica. 5(3): 288-294. E. Yarshater (ed), Mazda publisher. Costa Masa. New York.
Henrickson, R.C. 2011. The Godin Period III Town. In: Gopnik, H and Rothman, M.S (eds.), on the High Road: The History of Godin Tepe Iran, Bibliotheca Iranica, Archaeology Art and Architecture Series1: 209-282.
Maleki, Y., 1964. Une fouille en Luristan. Iranica Antiqua 4: 1-35. 
Meldgaard, y, Mortensen, p, & Thrane, H (1963), “Excavations at Tepe Guran, Luristan”, Acta Archaeologica 34, Copenhagen.
Mortensen, p, (1975), "A Survey of Early prehistoric Sites in The Holailan Valley in Lorastan”, Firouz Bagherzadeh (Ed), Procecding of the IIIed Annual Symposium on Archaeological Research in Iran, 1974, Tehran: Iranian Centre for Archaeological Research.
Otte, M., F. Biglari, D. Flas, S. Shidrang, N. Zwyns, M. Mashkor, R. Naderi, A. Mohaseb, N. Hashemi, J. Darvesh, & V. Radu, 2007 “The Aurignacin in the Zagros region: new research at Yafteh Cave, Lorestan, Iran”, Antiquty 81: 82-96.
Potts, D.T. 2013. LuristanAnd the Central Zagros in the Bronze Age. In: Potts, D.T. (ed.), the Oxford Handbook of Ancient Iran.Oxford University Press: 203- 217.
Schmidt, E, F., Van Loon, M.N., Curvers, H.H., 1989. The Holmes Expeditions to Luristan, Oriental Institute Publication, 108, Chicago.
Schmidt, E.F., 1938. The second Holmes expedition to Luristan. Bulletin of the American Institute for Persian Art and Archaeology 6: 205-216.
Stein, S. A., 1940. Old Routes of Western Iran, Macmillan Co. Ltd, London.
Steinkeller, P. 1982. The question of Marhashi: a contribution to the historical geography of Iran in the third millennium B.C. ZA 72(2): 237-65.
Thrane. H., 1965. Archaeological Investigation in Western Lurestan: Preliminary Report of the Second Danish Archaeological Excavation to Iran, Acta Archaeologica. Vol. XXXV. PP. 150-170.
Thrane. H., 2001. Tepe Guran in Luristan, the Bronze Age and Iron Age periods, with contributions by J. Clutton-Brock. J. Balslev Jørgensen and Verner Alexandersen, Jutland Archaeological Society Publications Vol. 38.
Young, T.C., 1969. Excavations at Godin Tepe: First Progress Report. Royal Ontario Museum, Art and Archaeology, Occasional Paper 17, Ontario: Royal Ontario Museum. 

  • تاریخ دریافت 09 مهر 1403