پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

کاوش نجات بخشی محوطه برده مار: زیستگاهی فصلی با سفال محلی از دورۀ اسلامی، منطقه هورامان غرب ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
امیر ساعدموچشی 1
میثم نیکزاد 2
مرتضی زمانی دادانه 3
حسین داودی 4
مرجان مشکور 4
رویا خزائلی 5
1 دانشیار باستان‌شناسی، دانشکده هنر و معماری دانشگاه کردستان، سنندج، ایران
2 میثم نیک‌زاد، استادیار گروه باستان‌شناسی، دانشکده باستان‌شناسی و موزه، دانشگاه هنر شیراز، ایران
3 دانشجوی دکتری، گروه باستان‌شناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
4 بخش باستان‌شناسی، آزمایشگاه زیست باستان‌شناسی آزمایشگاه مرکزی، دانشگاه تهران، ایران
5 آزمایشگاه بیوباستانشناسی دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/z.a.r.2025.728911
چکیده
بررسی و کاوش ­های نجات­ بخشی حوضه آبگیر سد داریان در شهرستان سروآباد استان کردستان سبب شناسایی آثار مختلفی از دورۀ پارینه­ سنگی تا دورۀ اسلامی متأخر شد. محوطه برده ­مار از جمله محوطه­ های بود که در این بررسی شناسایی و در سال 1394 ه.ش در دو ترانشه کاوش شد. با توجه به غرق شدن محوطه در اثر آبگیری سد داریان، هدف از کاوش آن گردآوری بیشینه اطلاعات دربارۀ توالی لایه ­نگاری و گاه نگاری، مراحل معماری، یافته ­های سفالی و مدارکی در زمینۀ اقتصاد معیشی و فعالیت­ های زیستی ساکنان محوطه بود. اهمیت محوطه مزبور در این نکته نهفته بود که بر اساس یافته­ های سطحی احتمال داده ­می ­شد که حاوی مواد فرهنگی از دوره ­های اسلامی میانه و متأخر است که برای نخستین ­بار در منطقه کوهستانی هورامان/اورامانات شناسایی و مورد کاوش باستان­ شناسی قرار می­ گرفت. مواد فرهنگی بدست آمده از کاوش شامل معماری، سفال، ادوات سنگی، یافته­ های کوچک و داده ­های استخوانی حیوانات است. کاوش محوطه برده­ مار که در منطقۀ کوهستانی با کوه ­های چین­ خوردۀ هورامان قرار گرفته است، نشان می­ دهد که در گاهنگاری و تحلیل داده­ های دوره اسلامی لزوماً با داده ­های یکسانی در جغرافیاهای متفاوت روبرو نیستیم. یافته­ های کاوش برده ­مار مانند معماری مدور سنگی و سفال ­های قهوه ­ای رنگ سادۀ دست­ ساز دارای ویژگی ­ها و شاخصه ­های محلی است که به مدد اطلاعات مردم ­باستان شناسی می­ توان کاربری محوطه را زیستگاهی موقت قلمداد نمود. گاهنگاری یافته ­های آن براساس گاهنگاری مقایسه­ ای دو دوره اسلامی میانه و جدید را نشان می­ دهد که با گاهنگاری مطلق به روش ­های کربن 14 و ترمولومینسانس تایید شده است. بقایای جانوری بدست آمده از محوطه باستانی برده­ مار نشان می­ دهد که معیشت ساکنان این محوطه بر دامداری متکی بوده و به پرورش بز، گوسفند و گاو پرداخته ­اند. مقاله حاضر به معرفی داده ­های بدست آمده از کاوش این محوطه می ­پردازد.
کلیدواژه‌ها
برده مار
هورامان
کاوش اضطراری
دوره اسلامی میانه و جدید
استقرار موقت

عنوان مقاله English

Rescue Excavation of the Bardeh Mar Site: A Seasonal Habitation with Local Pottery from the Islamic Period, Hawraman Region, Western Iran

نویسندگان English

Amir Saed Mucheshi 1
Meisam Nikzad 2
Morteza Zamani Dadane 3
Hossein Davoudi 4
Marjan Mashkour 4
Roya Khazaeli 5
1 Associate Professor of Iranian Archaeology, Faculty of Art and Architecture, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran
2 Assistant Professor of Archaeology, Department of Archaeology, Shiraz University of Art, Shiraz, Iran
3 Department of Archaeology, University of Tehran, Tehran, Iran
4 Archaeozoology section, Bioarchaeology Laboratory of the Central Laboratory, University of Tehran, Iran
5 University of Tehran, Department Archaeology, Tehran, Iran
چکیده English

The rescue excavations at Bardeh Mar, located in the mountainous Hawraman region of western Iran, were conducted in response to the risk of submergence caused by the construction of the Daryan Dam. The site was identified during systematic archaeological surveys in Sarvabad County and was excavated in 2015 through two carefully planned trenches. The main aim of this research was to document the stratigraphic sequence, chronological framework, architectural features, ceramic assemblages, and subsistence economy of the site’s past inhabitants. This study addresses a significant gap in the archaeological understanding of seasonal or temporary settlements in the region. The principal research questions focused on whether Bardeh Mar functioned as a permanent village or a seasonal encampment, what the main occupation phases were, and how the local communities adapted their economic strategies to the mountainous landscape. Methodologically, the project combined excavation, stratigraphic analysis, ceramic typology, absolute dating methods (radiocarbon and thermoluminescence), and ethnoarchaeological comparisons with local pastoral practices. Findings revealed circular dry-stone structures, plain handmade brown pottery, and animal bone remains that indicate a pastoral economy reliant on herding goats, sheep, and cattle. The lack of glazed ceramics and complex architectural features supports the interpretation that Bardeh Mar served as a seasonal winter campsite (Hawār) for local herders, providing access to lower-altitude pastures during harsh winters. This research demonstrates how archaeological data, when integrated with ethnographic evidence, can illuminate traditional adaptive strategies in marginal mountain environments. The study contributes valuable insights into local settlement dynamics, seasonal mobility, and the cultural continuity of pastoral lifeways in Hawraman during the Middle and Late Islamic periods. Bardeh Mar stands as an important example of how small-scale, temporary sites play a vital role in reconstructing broader patterns of land use and rural economy in the highlands of western Iran.


کلیدواژه‌ها English

Bardeh Mar
Hawraman
rescue excavation
Middle and Late Islamic period
seasonal habitation
منابع
باربر، نوئل، 1382، فرمانروایان شاخ زرین؛ از سلیمان قانونی تا آتاتورک، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: نشر قطره.
بحرانی­پور، حنان، 1395، کاوش گورستان خشکه روز سد داریان، استان کردستان، گزارش­های پانزدهمین گردهم­آیی سالانه باستان­شناسی ایران. تهران، پژوهشکده باستان­شناسی؛ 15-17 اسفند 1395؛ ص: 40-45.
بیگ­محمدپور، مهدی، 1384، گزارش فصل اول کاوش­های باستان­شناختی محوطه تاریخی امامزاده عقیل یاسوکند، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کردستان (منتشر نشده).
بیگلری فریدون، شیدرنگ، سونیا، رحمتی، مرتضی، مشکور، مرجان، ساعدموچشی، امیر، قسیمی، طاهر، زارع، سپهر، اکبری، مسعود، حسین تهرانی، ندا، محمدی، سیروان، نصراللهی، صلاح، داوودی، حسین، امیری، سریه، فتحی، هما، عبدالله­پور، محمد، 1395، بررسی و کاوش نجات­بخشی در محدوده سد داریان، هورامان، کردستان و کرمانشاه، گزارشهای پانزدهمین گردهمایی سالانه باستان­شناسی ایران، پژوهشکده باستان­شناسی؛ 15-17 اسفند 1395؛ ص. 49-54.
پوربخشنده، خسرو، 1391، گزارش بررسی محدوده سد داریان، تهران، پژوهشکده باستان­شناسی (منتشر نشده)
ساعدموچشی، امیر، 1391الف، گمانه­زنی به منظور لایه­نگاری تپه آساوله سنندج، تهران، پژوهشکده باستان­شناسی (منتشر نشده)
ساعدموچشی، امیر، 1391ب، بررسی پارینه­سنگی جنوب کردستان، فصل نخست: شهرستان­های کامیاران و سروآباد، تابستان 1391، تهران، پژوهشکده باستان­شناسی (منتشر نشده)
ساعدموچشی، امیر، 1393، گمانه­زنی به منظور تعیین عرصه و حریم تپه سرقلعه سروآباد، تهران، پژوهشکده باستان­شناسی (منتشر نشده)
ساعدموچشی، امیر، 1394الف، گزارش کاوش نجات­بخشی محوطه  برده­مار روستای اسپه­ریز در محدوده سد داریان، شهرستان سروآباد استان کردستان، تهران، پژوهشکده باستان­شناسی (منتشر نشده)
ساعدموچشی، امیر، 1394ب، گزارش کاوش نجات­بخشی محوطه سرچم روستای روآر، شهرستان سروآباد، استان کردستان، تهران، پژوهشکده باستان­شناسی (منتشر نشده).
ساعدموچشی، امیر، 1401، بررسی باستان­شناختی بخش حسین­آباد، شهرستان سنندج، تهران، پژوهشکده باستان­شناسی (منتشر نشده).
ساعدموچشی، امیر، 1402، بررسی باستان­شناختی بخش مرکزی شهرستان سنندج، تهران، پژوهشکده باستان­شناسی (منتشر نشده).
ساعدموچشی، امیر، اثنی­عشری، امیر، رحمتی، سید مرتضی، بهادری، رویا، مدنی، فرح­سادات، 1398، مطالعه ساختاری سفال­های منطقه هورامان استان کردستان (محوطه­های سرچم، برده­مار و کناچه)، پژوهه باستان­سنجه، سال 5 (1): 105-127.
سالنامه آماری استان کردستان، 1388، سنندج: معاومت برنامه­ریزی استانداری استان کردستان.
شیدرنگ، سونیا، بیگلری، فریدون، 1395، کاوش­های نجات­بخشی در مکانهای پارینه­سنگی هجیج (محدوده سد و نیروگاه داریان)، پاوه، کرمانشاه، گزارشهای پانزدهمین گردهم­آیی سالانه باستان­شناسی ایران. تهران، پژوهشکده باستان­شناسی؛ 15-17 اسفند 1395، ص: 366-372.
فرهنگ جغرافیایی آبادیهای استان کردستان، شهرستانهای بانه، کامیاران و سروآباد، 1385، جلد دوم، انتشارات سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح.
قسیمی، طاهر، اکبری، مسعود، قاسمیان، مجتبی، قسیمی، آکام، قدری، محمدرضا، داودی، حسین، عزیزی، اقبال، رضاقلی، محمدرستگار، 1395، کاوش نجات­بخشی یک گور در روآر محدوده سد و نیروگاه داریان، هورامان، استان کردستان، گزارشهای پانزدهمین گردهم­آیی سالانه باستان­شناسی ایران. تهران، پژوهشکده باستان­شناسی؛ 15-17 اسفند 1395؛ ص. 499-504.
لوشای-شمایسر، اینگه­بورگ، 1385، سفال­های کاروانسرای قدیمی، بیستون: کاوشها و تحقیقات سالهای 1963-1967. به کوشش ولفرام کلایس و پتر کالمایر. ترجمه فرامرز نجدسمیعی، مجموعه مقالات بیستون، تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی؛ ص. 207-284.
منصوری مقدم، منصور،  مصطفایی، عزیز، مفاخری باشماق، جمیل، 1402، مطالعه انسان­شناختی نظام معیشتی هوارنشینی در منطقه هورامان کردستان، پژوهشهای انسان­شناسی ایران، 12 (23): 163-185.
References
Adams, J. L., and Saed Mucheshi, A., 2020, “The Persistence of Plastering Technology: Defining Plastering Stones as a Distinctive Handstone Category.” Journal of Archaeological Science: Reports 31: 102-344.
Altaweel, M., Marsh, A., Muhl, S., Nieuwenhuyes, O., Radner, K., Rasheed, K. and Ahmad Saber. 2012, “New investigation in the environment, history and archaeology of the Iraqi hilly flanks: Shahrizor survey project 2009-2011”.  Iraq 74: 1-35
Baram, U.. 1999, Clay tobacco pipes and coffee cup sherds in the archaeology of the Middle East: Artifacts of social tensions from the Ottoman pas, International Journal of Historical Archaeology, Vol. 3, No. 3: 137-151.

Baram, U., 2000, Entangled objects from the Palestinian past, archaeological perspectives for the Ottoman period, 1500-1900, A Historical Archaeology of the Ottoman Empire, Edited by Uzi Baram and Lynda Carroll, pp: 137-159.

Bekić, L., 2016, Clay pipes from the waters of Veštar Harbour near Rovinj in Croatia. Journal of the Académie Internationale de la Pipe, Vol. 9: 99-107.
Biglari, F., Shidrang, S., 2019, “Rescuing the Paleolithic Heritage of Hawraman, Kurdistan, Iranian Zagros.” Near Eastern Archaeology 82.4): 226–235.
Danti, M., 2004. “The Ilkhanid Heartland: Hasanlu Tepe (Iran) Period I. Hasanlu Excavation Reports II.” University Museum Monograph 120. Philadelphia: University of Pennsylvania Museum.
Danys, K., and M. Wyżgoł. 2019. “Smoking Pipes from Old Dongola.” In Dongola 2015–2016: Fieldwork, Conservation and Site Management, edited by Włodzimierz Godlewski, Dorota D., Adam, Ł., 189–202. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Fiddaman, Steven R., Evangelos A. Dimopoulos, Ophélie Lebrasseur, Louis Du Plessis, Bram Vrancken, Sophy Charlton, Ashleigh F. Haruda, Kristina Tabbada, Patrik G. Flammer, Stefan Dascalu, Nemanja Marković, Hannah Li, Gabrielle Franklin, Robert Symmons, Henriette Baron, László Daróczi-Szabó, Dilyara N. Shaymuratova, Igor V. Askeyev, Olivier Putelat, Maria Sana, Hossein Davoudi, Homa Fathi, Amir Saed Mucheshi, Aliakbar Vahdati, Liangren Zhang, Alison Foster, Naomi Sykes, Gabrielle Cass Baumberg, Jelena Bulatović, Arthur O. Askeyev, Oleg V. Askeyev, Marjan Mashkour, Oliver G. Pybus, Venugopal Nair, Greger Larson, Adrian L. Smith, and Laurent A. F. Frantz. 2023. "Ancient chicken remains reveal the origins of virulence in Marek’s disease virus." Science 382 (6676): 1276–1281.
Frame, G., 1999. The Inscription of Sargon II at Tang-i Var, Orientalia 68, pp.31-57.
Ghasimi, T. 2007. A survey Report of the Ouraman rock art, Bastan Pazhuhi 2 (3): 70-81 (in Persian).
Lahfian, J. 2004. Petroglyphs of Kurdestan. Rock Art Research 21(1): 3-10.
Naumann, E., and Naumann. R., 1976. Takht-i Suleiman, Ausgrabung des Deutschen Archäologischen Instituts in Iran. Ausstellungskataloge der Prähistorischen Staatssammlung 3, München.
Ramezani, Hassan, and Abbas Motarjem. 2023. “Identifying the Mobility Patterns of Human Societies in the Hawraman Cultural Landscape Based on the Ethnoarchaeological Approach.” Journal of Archaeology and Archaeometry 1 (4): 73–103.
Reimer, P. J., W. E. N. Austin, E. Bard, A. Bayliss, P. G. Blackwell, C. Bronk Ramsey, M. Butzin, H. Cheng, R. L. Edwards, M. Friedrich, T. P. Guilderson, H. Haflidason, I. Hajdas, C. Hatté, T. J. Heaton, D. L. Hoffmann, A. G. Hogg, K. A. Hughen, B. Kromer, S. W. Manning, M. Niu, R. W. Reimer, D. A. Richards, E. M. Scott, J. R. Southon, R. A. Staff, C. S. M. Turney, and J. van der Plicht. 2020. “The IntCal20 Northern Hemisphere Radiocarbon Age Calibration Curve (0–55 cal kBP).” Radiocarbon 62 (4): 725–757. https://doi.org/10.1017/RDC.2020.41
Saed Mucheshi, A., Mohammadi Ghasrian, S., Abe, M., Zamani Dadane, M., Khosravi, S., Amiri, S., Mashkour, M., Ghorbani, M. S., Bahrololumi, F. & Davoudi, H., (2024). “Excavation at Sarcham, A Multi-Period Archaeological Site in Hawraman Region, Kurdistan Province, Iran”. Journal of Archaeological Studies, 16(2): 151-181.
Simpson, S., 1990. “Ottoman clay pipes from Jerusalem and Levant. A critical review of the published evidences”, society for clay pipe research newsletter 28: 6-16.
Simpson, St John. 2013. Smoking across Iraq, in Ed. A. Invernizzi. Documenti, Culture, storia del Mediterraneo e dell̛ Oriente Antico. Edizioni dell̛ Orso Alessandria: 251-278.
Solecki, R.S. 1952. A Paleolithic site in the Zagros Mountains of northern Iraq. Report on a sounding at Shanidar cave. Part I, Sumer 8 (2): 127-161.
Vincenz de Anna, 2011, Ottoman clay tobacco pipes from Ramla, Atiqot 67: 43-53.
Whitehouse, D., 1974, “Excavations at Siraf: Six Interim Report.” Iran 12: 1–30.
پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس
دوره 2، شماره 1
تیر 1404
صفحه 239-209

  • تاریخ دریافت 13 شهریور 1404