پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

پژوهش‌های باستان‌شناسی زاگرس

تغییرات زیستگاهی دورۀ نوسنگی بی‌سفال در زاگرس مرکزی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
حجت دارابی
دانشیار ، گروه باستانشناسی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
10.22034/z.a.r.2024.716133
چکیده
زاگرس مرکزی همواره در کانون توجه پژوهش ­های مرتبط با دورۀ نوسنگی در غرب آسیا بوده است. با این حال، نوسانات مختلفی از این حیث نیز داشته است. امروزه به لطف اطلاعات متعدد باستان‌شناسی و دیرین اقلیم‌شناسی می‌توان گفت که از هزاره دهم ق.م. در این منطقه اولین گام‌ها به­ سوی نوسنگی شدن طی دورۀ نوسنگی انتقالی (8000-9700 ق.م) برداشته‌ شده است؛ اما در دورۀ نوسنگی بی‌سفال (7000-8000ق.م)، هرچند زندگی مبتنی بر تولید غذا و روستانشینی تا اندازه‌ای رواج یافته، تغییرات مشهودی در روند زیستگاهی منطقه نیز رخ داده است. این مقاله بر اساس اطلاعات موجود باستان‌شناسی و دیرین اقلیم‌شناسی و با روش تحلیلی-استنتاجی به بررسی مسئله چرایی تغییرات زیستگاهی در دوره نوسنگی بی‌سفال در زاگرس مرکزی می‌پردازد. بر اساس شواهد موجود در اواسط  هزاره هشتم ق.م زیستگاه­های اصلی مناطق بلند زاگرس مرکزی شامل شیخی­ آباد، گنج‌دره، عبدالحسین، چغاگلان و احتمالاً جانی، متروک شده و از همین زمان اولین زیستگاه­های انسانی در مناطق پست جنوب زاگرس مرکزی در محوطه‌های علی‌کش، چغاسفید و چغابنوت به­ وجود آمده است. اطلاعات دیرین‌اقلیم‌شناسی نیز نشان داده که در این زمان رخداد اقلیمی سرد و خشک موسوم به 2/9 هزار سال قبل در مناطق بلند حاکم شده است. از این­ رو، این هم‌زمانی نقش این رخداد اقلیمی را در متروک شدن این محوطه‌ها و جابجایی جمعیتی تقویت می‌کند. از سوی دیگر نباید احتمال فشار بر منابع در نتیجه افزایش جمعیت در استقرارهای اصلی در مناطق بلند را نیز از نظر دور داشت. در حال حاضر گمان می‌رود که تغییرات اقلیمی و فشار جمعیتی باعث تشدید قحطی در منطقه شده و جوامع را مجبور به جابجایی به سمت مناطق جدید در ارتفاعات پائین‌تر با اقلیم و زیست محیط مساعدتر نموده است.  
کلیدواژه‌ها
نوسنگی بی‌سفال
زاگرس مرکزی
تغییرات اقلیمی
جابجایی جمعیتی

عنوان مقاله English

Settlement Changes during Pre-pottery Neolithic in the Central Zagros

نویسنده English

Hojjat darabi
Associate Professor, Department of Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, Razi University, Kermanshah, Iran
چکیده English

The central Zagros was at the center of research in connection with the Neolithic in western Asia. It has also experienced some fluctuations in this respect. To date, a wealth of archaeological and palaeoclimatological information, we can say that the first steps toward Neolithic were taken in the region during the Transitional Neolithic (ca. 9700-8000 BC). Around the middle of pre-pottery Neolithic (ca. 8000-7000 BC), an obvious unprecedented change occurred in the settlement pattern. Important sites such as Sheikhi Abad, Ganj Dareh, Abdul Hossein, Chogha Golan and probably Jani were abandoned, while the earliest settlement occurred at Ali Kosh, Chogha Sefid and Chogha Bonut in the lowlands southward. Interestingly, recent palaeoclimatic data indicate that a dry, cold climate, the so-called 9.2, prevailed in the highlands of the central Zagros. This emphasizes the role of this synchronous climate deterioration as the most likely trigger of this change on a regional scale. However, one can also consider the population pressure on resources over time. It is assumed that the harsh climate escalated the sever condition and forced societies to move to nearby, lower-lying regions with a favorable climate and environmental resources in the middle of the 8th millennium BC. However, this explanatory assumption remains temporary and open to deeper consideration until further evidence will be gained from both highlands and lowlands.

  • دارابی، حجت 1398 الف. بازنگری لایه­نگاری و گاهنگاری تپه علی­کش، دشت دهلران. ‌مجله پژوهش­های باستان‌شناسی ایران 16: 42-27.
  • دارابی، حجت 1398ب. بازنگری گاهنگاری دوره نوسنگی در غرب ایران، در: مجموعه مقالاتی در بزرگداشت استاد مهدی رهبر، به کوشش یوسف مرادی، انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری کشور: 62- 53.
  • دارابی، حجت 1402. گزارش فصل اول کاوش در چغاگلان، استان ایلام. پژوهشکده باستان‌شناسی (منتشر نشده).
  • رستمی، هما، قاسم عزیزی، سعید بازگیر، حجت دارابی، مهران مقصودی و راجر متیوس 1398. بازسازی اقلیم و محیط دیرینه زاگرس میانی. فصلنامه کواترنری ایران. دوره 5، شماره 4: 47-423.
  • صفایی‌راد، رضا، قاسم عزیزی، حسین محمدی، حمید علیزاده لاهیجانی 1393. بازسازی تغییرات اقلیمی پلیئستوسن منطقه زاگرس میانی با استفاده از شواهد گرده‌شناسی تالاب هشیلان. مجله جغرافیا و مخاطرات محیطی 11: 19-1.
  • مشکور، مرجان، حسین داوودی، مرتضی جمالی، سونیا شیدرنگ، مارگارتا تنبرگ، پانتلیتزا میلونا، فرهاد خرمالی، مرتضی رحمتی، ساناز بیضایی دوست، بابک مرادی، رویا خزائلی و هما فتحی 1402. تپه قزانجی، سکونتگاهی از اوایل نوسنگی تا عصر مفرغ در دشت کرمانشاه. پژوهش­های باستان‌شناسی ایران 36: 33-7.
  • Alley, R.B., Mayewski, P.A., Sowers, T., Stuiver, M., Taylor, K.C. and Clark, P.U. 1997. Holocene climatic instability: A prominent, widespread event 8200 yr ago. Geology 25: 483–486.
  • Altaweel, M., Marsh, A., Jotheri, J., Hritz, C., Fleitmann, D., Rost, S., Lintner, S. F., Gibson, M., Bosomworth, M., Jacobson, M., Garzanti, E., Limonta, M. and Radeff, G. 2019. New Insights on the Role of Environmental Dynamics Shaping Southern Mesopotamia: From the Pre-Ubaid to the Early Islamic Period. Iraq 81: 1–24.
  • Bangsgaard, P., Yeomans, L. And Ahadi, G. 2021. Perinatal Remains of Livestock: An Under-utilised Line of Evidence for Animal Penning in the Neolithic of Southwest Asia. Environmental Archaeology. https://doi.org/10.1080/14614103.2021.1962497.
  • L. 1968. Post-Pleistocene adaptations. In: S.R. Binford and L. R. Binford (eds.), new perspectives in archaeology. Chicago, Aldine Publishing Company: 313-341.
  • Braidwood, R.J., 1960. Seeking the world’s first farmers in Persian Kurdistan: a full-scale investigation of prehistoric sites near Kermanshah. Illustrated London News 237(6325), 695–7.
  • Braidwood, R.J. 1973. The Early Village in Southwestern Asia, Journal of Near Eastern Studies 32:34-39.
  • Braidwood, R.J., B. Howe & C.A. Reed, 1961. The Iranian prehistoric project: new problems arise as more is learned of the first attempts at food production and settled village life. Science 133(3469): 2008–10.
  • Budja, M. 2023. Archaeology, rapid climate changes in the Holocene, and adaptive strategies. Documenta Praehistorica 50:36-67.
  • Conard, N. J., Riehl, S. And Zeidi, 2013. Revisiting Neolithisation in the Zagros Foothills: Excavations at Chogha Golan, An Aceramic Neolithic Site in Ilam Province, Western Iran. In: R. Matthews and H. Fazeli Nashli (eds.), The Neolithisation of Iran, The Formation of New Societies. Oxford: Oxbow Books: 76-85.
  • Daly, K. G., Mattiangelia, V, Harea, A. J., Davoudi, H., Fathi, H., Beizaee Doost, S., Amiri, S., Khazaeli, R., Decruyenaerec, D., Nokandeh, J., Richter, T., Darabi, H., Mortensen, P., Pantos, A., Yeomans, L., Bangsgaard, P., Mashkour, M., Zeder, and Bradley, D.G. 2021. Herded and hunted goat genomes from the dawn of domestication in the Zagros Mountains, PNAS 118 No. 25 e2100901118. https://doi.org/10.1073/pnas.2100901118.
  • Darabi, H. 2022. The Creative Millennia: Highlighting the Transitional Neolithic (ca. 9800-800 BC) in the Central Zagros. Journal of Archaeological Studies 30(2):37-57.
  • Darabi H. 2016. A Social Perspective of the Neolithic in Western Iran. Documenta Praehistorica 43:1-18.
  • Darabi H. 2015. An Introduction to the Neolithic Revolution of the Central Zagros, Iran. British Archaeological Reports International Series. Oxford: Archaeopress.
  • Darabi, H. 2012. Towards Reassessing the Neolithisation Process in Western Iran. Documenta Praehistorica 38: 103-110.
  • Darabi, H., P. Bangsgaard, A. Arranz-Otaegui, G. Ahadi and J. Olsen. Early Neolithic occupation of the lowlands of south-western Iran: new evidence from Tapeh Mahtaj. Antiquity 95 (379): 27–44.
  • Darabi H., Fazeli Nashli H., Naseri, R., Riehl, S. and Young, R. 2013. The Neolithisation Process in the Seimarreh Valley: Excavations at East Chia Sabz, Central Zagros. In: R. Matthews & H.F. Nashli (eds.), The Neolithisation of Iran, The Formation of New Societies, Oxford: Oxbow Books:55-75.
  • Darabi H., Naseri, R., Young, R. and Fazeli Nashli, H. 2011. Absolute Chronology of East Chia Sabz: A Pre-Pottery Neolithic site in Western Iran. Documenta Praehistorica 38:255-65.
  • Darabi H., Richter, T. and Mortensen, P. 2019. Neolithisation process in the central Zagros: Asiab and Ganj Dareh revisited. Documenta Praehistorica 46:44-56.
  • Darabi H., Richter, T. and Mortensen, P. 2018. New Excavations at Tappeh Asiab, Kermanshah Province, Iran. Antiquity 92 (361), (Project Gallery).
  • Fleitmann, D., Mudelsee, M., Burns, S.J., Bradley, R.S., Kramers, J. and Matter, A. 2008. Evidence for a widespread climatic anomaly at around 9.2 ka before present. Paleoceanography 23: PA1102.
  • Flohr, P., Fleitmann, D., Matthews, R., Matthews, W. & Black, S. 2016. Evidence of resilience to past climate change in Southwest Asia: Early farming communities and the 9.2 and 8.2 ka events. Quaternary Science Reviews 136: 23–39.
  • Griffiths, H.I., Schwalb, A., Stevens, L.R., 2001. Environmental change in southwestern Iran: the Holocene ostracod fauna of Lake Mirabad. The Holocene 11: 757-764.
  • Jones, M., Djamali, M., Stevens, L., Heyvaret, V., Askari, H., Norollahei, D., & Andweeks, L.
    Mid Holocene environmental and climatic change in Iran: Ancient Iran and its
    Neighbors. In: Petrie, C. (ed.). Local Developments and Long-range Interactions in the 4th
    Millenium BC    . British Institute for Persian Studies and Oxbow Books, Oxford, UK: 26–35.
  • Matthews, R., Matthews, W., Rasheed Raheem, K., and Richardson, A. (eds.) 2020. The Early Neolithic of the Eastern Fertile Crescent: Excavations of Bestansur and Shimshara, Iraqi Kurdistan. Oxford: Oxbow Books.
  • Matthews, R. and Fazeli Nashli, H. 2022. The archaeology of Iran from the Paleolithic to the Achaemenid empire, New York, Routledge.
  • Matthews, R., Matthews, W. and Mohammadifar, Y. (eds.) 2013. The Earliest Neolithic of Iran:2008 Excavations at Tappeh Sheikh-e Abad and Tappeh Jani: Central Zagros Archaeological Project, Oxford: Oxbow Books.
  • Mortensen, P. 1972. Seasonal Camps and Early Villages in the Zagros, in P.J. Ucko, R. Tringham and G.W. Dimbleby (eds.), Man, Settlement and Urbanism, Gerald Duckworth & CO LTD, London:293-7.
  • Mortensen, P., 2014. Excavations at Tepe Guran: the Neolithic period. Leuven: Peeters, Acta Iranica 55.
  • Riehl, S., Benz, M., Conard, N.J., Darabi, H., Deckers, K., Fazeli Nashli, H. and Zeidi, M. 2012. Plant Use in Three Pre-Pottery Neolithic Sites of the Northern and Eastern Fertile Crescent: A Preliminary Report. Vegetation History and Archaeobotany 21 (2): 95–106.
  • Riehl, S., Zeidi, M., and Conard, N. 2013. Emergence of Agriculture in the Foothills of the Zagros Mountains of Iran. Science 341:65-7.
  • Roberts, C. N., Woodbridge, J., Palmisano, A., Bevan, A., Fyfe, R., & Shennan, S. 2018. Mediterranean landscape change during the Holocene: Synthesis, comparison and regional trends in population, land cover and climate. The Holocene 29: 923–937. https://doi.org/10.1177/0959683619826697.
  • Rostami, H., Richter, T., Ruter, A. H., Ghasem Azizi, Darabi, H., Maleki, S. 2024. High-resolution, multi-proxy reconstruction of Central Zagros paleoclimate and paleoenvironment from the Late Pleistocene to the Holocene. Quaternary International. https://doi.org/10.1016/j.quaint.2024.02.003
  • Safaierad, R., Matthews, R., Dupont, L., Zolitschka, B., Marinova, E., Djamali, M, Vogt, C., Azizi, G., Lahijani, H. A.K. and Matthews, W. 2023. Vegetation and climate dynamics at the dawn of human settlement: multiproxy palaeoenvironmental evidence from the Hashilan Wetland, western Iran. Journal of Quaternary Science. DOI: 10.1002/jqs.3557.
  • Smith, P.E.L. and Young, T.C. Jr. 1983, The Force of Numbers: Population Pressure in the Central Western Zagros, 12000-4500 B.C., in C. Young, P. Smith and P. Mortensen (eds.), The Hilly Flanks, Studies in Ancient Oriental Civilization, No. 36, The Oriental Institute of the University of Chicago: 141-162.
  • Stevens, L., Wright Jr, H., Ito, E., 2001. Proposed changes in seasonality of climate during the Late Glacial and Holocene at Lake Zeribar, Iran. The Holocene 11: 747-755.
  • Stevens, L., Ito, E., Schwalb, A. and Wright Jr, H., 2006. Timing of atmospheric precipitation in the Zagros Mountains inferred from a multi-proxy record from Lake Mirabad, Iran. Quaternary Research 66: 494-500.
  • Van Zeist, W., Wright Jr, H., 1963. Preliminary pollen studies at Lake Zeribar, Zagros mountains, southwestern Iran. Science 140: 65-67.
  • Watkins, T. 2024. Becoming Neolithic, the pivot of human history. London, Routledge.
  • Wright, Jr. H. 1993. Environmental determinism in Near Eastern prehistory. Current Anthropology 34(4):458–
  • Zeder, M.A. 2008. Animal Domestication in the Zagros: An Update and Directions for future research. In: Vila E., Gourichon L., Choyke A.M. & Buitenhuis H. (eds.) Archaeozoology of the Near East VIII. Travaux de la Maison de l’Orient et de la Méditerranée 49, Lyon: de Bocard: 243-277.
  • Zeder M.A. 2005. A View from the Zagros: new Perspectives on Livestock Domestication in the Fertile Crescent. In: J.D. Vigne, J. Peters and D. Helmer (eds.) The First Steps of Animal Domestication. Oxford: Oxbow Books:125-146.

  • تاریخ دریافت 09 مهر 1403